Δευτέρα, 13 Οκτωβρίου 2008

Bisedimet greko-shqiptare në vitet e Lidhjes së Prizrenit

Pjesa që po botoj është nxjerrë nga përkthimi grek i librit, tashmë klasik, të Prof. Evangjellos Kofos, Greece and the Eastern Crisis, 1875-1878, IMXA, Selanik, 1975 (botimi greqisht nga Ekdotiki Athinon, Athinë, 2001). Në kapitullin e VI të librit në një nënkapitull me temë “Bisedimet greko-shqiptare”, f. 117-119, autori trajton bisedimet (e dështuara) greko-shqiptare rreth planit të vjetër për bashkëpunim midis dy popujve për një qëndrim të përbashkët kundër Turqisë i cili do çonte në një federate (apo monarki dualiste) Greqinë dhe Shqipërinë. Për autorin edhe veprën shkruan historiani i njohur K. Frashëri (Lidhja Shqiptare e Prizrenit, 1878-1881, v. I, Tiranë, 1989, f. 64): “Ndër historianët grekë të pasluftës, duhet përmendur në mënyrë të veçantë E. Kofos, i cili u mor me lëvizjen shqiptare të viteve të Krizës Lindore, në dy punime të tij të pasura nga materiali dokumentar – në veprën kushtuar Greqisë gjatë viteve 1875-1878 ku Lidhja e Prizrenit është parë si një forcë politike më vete dhe në referatin kushtuar posaçërisht Lidhjes Shqiptare të Prizrenit me rastin e 100-vjetorit të themelimit të saj”. Takimet që pati Abdyl Frashëri me grekët trajtohen më hollësisht po nga K. Frashëri (ku shihet edhe ána e historiografisë shqiptare për çështjen) në veprën Abdyl Frashëri, 8 Nëntori, Tiranë, 1984, f. 91-105.

Bisedimet greko-shqiptare

Pak ditë pas rrënies së Plevnës, qeveria greke dërgoi në mënyrë sekrete deputetin Stefanos Skouloudis, për të takuar përfaqësuesit shqiptarë në parlamentin turk [1877]. Midis tyre ishte Abdyl Bej Frashëri dhe Mehmet Ali Bej Vrioni, me të cilët kishte zhvilluar negociata sekrete të cilat dështuan, në Janinë, korrikun e kaluar, diplomati Mavromatis. Urdhrat e Skouloudis ishin që të arrinte një marrëveshje ushtarake me shqiptarët edhe pse do ishin të paevitueshme bisedimet rreth statutit që do kishte Shqipëria pas lufte. Në takimet e tij me Abdyl Frashërin, Skouloudi, nga njëra anë rishtroi idenë e vjetër për kompozimin e një mbretërie dualiste nën [mbretin] Jeorjio – i cili do mbante titullin “Mbret i grekëve dhe i shqiptarëve” – dhe nga ana tjetër ofroi autonomi të gjerë për trojet shqiptare brënda mbretërisë.

Nga ana e tij Abdyl Beu rishtroi planin e vjetër shqiptar për formimin e një mbretërie autonome shqiptare. Por kësaj rradhe pranonte që kjo mbretëri të ishte vasale e Greqisë. Skouloudi, parimisht, nuk kundërshtoi këtë propozim siç kishte bërë para tij Mavromati. Por, propozoi që të emërohet mbret i Shqipërisë princi Nikolaos, djali pesvjeçar i Jeorjios. Abdyl Beu nuk mbylli derën por insistoi që të përcaktohen kufijtë e mbretërisë shqiptare, në të cilën bënte pjesë Shqipëria Qendrore, Shqipëria Jugore dhe Epiri, por jo përkohësisht Shqipëria Veriore ku bashkëpatriotët e tij shikonin drejt Italisë për emancipimin e tyre politik.

Duke dashur të parandalojë reaksionin grek ndaj aneksimit të Epirit, udhëheqësi shqiptar ofroi popullsisë greke të provincës një status të privilegjuar brënda shtetit shqiptar. Edhe kësaj rradhe, Skouloudis, nuk dha përgjigje të prerë për këtë propozim sepse nxitohej që të mbylli marrëveshjen ushtarake. Si përfundim, megjithë përpjekjet, të dy bashkëbiseduesit nuk arritën në një rezultat pozitiv, pasi që të dy dështuan në përpjekjet e tyre për të bindur secilën palë të bëj lëshime guximtare. Sidomos myslimanët shqiptarë të Veriut nuk rranë dakort me propozimin e Abdyl Beut që të pranohet plani grek për një mbretëri shqiptare, vasale e Greqisë me mbret grek.

Por edhe Athina ishte kategorikisht kundër idesë së aneksimit të Epirit në një shtet autonom shqiptar. Si rrjedhim raundi i ri i bisedimeve greko-shqiptare mbarroi pa rezultate. Udhëheqësit shqiptarë nxitoheshin të ktheheshin në vendet e tyre të cilat rrezikonin invadimin nga malazezët, serbët, grekët, madje dhe italianët.

Para se të nisen, Abdyl Beu i zbuloi Skouloudit se udhëheqësit e shqiptarëve, nën pretekstin e invazionit të huaj, do përpiqeshin të merrnin lejen e Portës për mobilizim të përgjithshëm të shqiptarëve. Qëllimi i tyre i vërtetë ishte që të shpallnin pavarësinë nga Perandoria Osmane. Parashtroi pra tek Skouloudi një skicë të gjatë të planit kryengritës shqiptar edhe theksoi nevojën që të dy palët të evitojnë konfliktin e armatosur, dhe të gjejnë në vazhdim mënyra bashkëveprimi. Më konkretisht, sugjeronte që ushtria greke që do invadonte në territorin turk të kishte në komandë vetë mbretin Jeorjio, kështu që prezenca e tij do përbënte një garanci të çmuar për myslimanët e Thesalisë (turq dhe shqiptarë), të cilët nuk do sillnin ndonjë pengesë. Pas pushtimit të Thesalisë – gjithmonë sipas Abdyl Beut – ushtria greke duhet të kthehej drejt Epirit për të pushtuar krahinën e Artës. Në të njëjtën kohë sugjeronte që një fuqi e rregullt ushtarake, rreth 5.000 vetash, të mblidhej në Korfuz nga ku do hidhej në bregun matanë për të prerë komunikacionet dhe ndërlidhje [e Turqisë] me Shqipërinë. Në këtë mënyrë, ushtria greke, mund shtinte nën kontroll pjesën tjetër të Epirit.

Të dy negociatorët u ndanë në fund të dhjetorit, duke uruar që të vazhdojnë bisedimet e tyre në Korfuz. Rranë dakort, megjithatë, në pikëpamjen se shëmbja e plotë Perandorisë Osmane do thjeshtësonte bashkëpunimin midis grekëve dhe shqiptarëve. Por qorrsokaku i negociatave të Stambollit u shtoi dyshimet autoriteteve në Athinë, të cilët vendosën që të mos furnizojnë me armë himarjotin mysliman Gjoleka, i cili ishte treguar i gatshëm të bashkëpunonte me grekët, duke çelur kryengritje në pjesën veriore të Epirit.

Raundi i fundit i bisedimeve greko-shqiptare u zhvillua në Korfuz, në fillimet e shkurtit 1878, por prapë pa rezultat. Gjendja tashmë kishte ndryshuar plotësisht, pasi në 31 janar ishte nënshkruar paqja midis rusëve dhe turqve. Qeveria e re e Koumoundouros arriti në konkluzionin se nuk ekzistonin hapësira për arritjen e një marrveshjeje me shqiptarët, sepse ata bënin kërkesa për ndihmë ekonomike dhe ushtarake dhe nga ana tjetër paraqisnin pretendime ndaj Epirit. Edhe Koumoundouros-, që ishte partizani më i flaktë i bashkëpunimit ballkanik dhe greko-shqiptar, u detyrua t’i shkruante Skouloudis:

“E mendoj tepër të rrezikshme të kontribuojmë né në ndërtimin afër krahëve tanë një fuqie armiqësore. Shqiptarët janë turq, me tuqit kanë interes, nga ata janë ndihmuar; pse nuk rrijnë të udhëzohen nga né? Më duket se bashkë me né duan të formojnë identitetin e tye kombëtar. Duke mos patur mjete, i kërkojnë ato nga né që të arrijnë qëllimet e tyre.”.


[shënime nga Tannhäuser]

Σάββατο, 31 Μαΐου 2008

Disa shënime për etimologjinë, filologjinë, historinë, arkeologjinë

Etimologjia është ajo disiplinë e gjuhësisë që merret me zbërthimin e fjalëve duke kërkuar kuptimin fillestar dhe rrënjat e tyre. Etimologjia vetë përbëhet nga fjalët etymon + logos ku etymon na del qysh tek Homeri [1] me kuptimin i vërtetë, i sigurtë, dhe nga fjala mjaft e njohur logos që do të thotë fjalë për, dije. Një përkufizim të etimologjisë na jep Eustathi, peshkop i Selanikut dhe një nga Homeristët më të mëdhenj: "Kështu pra edhe etimologji, fjala për të vërtetën, që tregon thelbin e fjalës"[2]. Duket se në lashtësi, në Greqi kryesisht por edhe në Romë [3], etimologjia zinte një vend të rëndësishëm midis filologëve, por shumica e afrimeve që japin dalin sot të gabuara. Mbizoteronte më shumë praktika në krahasimin e fjalëve, ndonjë afrim fonetik apo semiologjik por pa disiplina shkencore.

Pra etimologjia e lashtësisë është ajo që quhet sot etimologji popullore (krahaso me angl. popular etymology, gjerm. Volksetymologie ose Paretymologie, gr. παρετυμολογία, ital. etimologia popolare etj) duke e veçuar nga etimologjia shkencore hapat e të cilës u hodhën kryesisht në shek. e XIX. Një rast i spikatur etimologjie popullore në shqip është fjala Afërdita e cila kuptohet si afër dita në vënd të së drejtës që është huazim nga greqishtja Aφροδίτη (shih zërin Afërdita tek Çabej E., Stud. Etim. në Fushë të Shqipes, Tiranë, 1976). Si terminus technicus, etimologjia ndeshet për herë të parë tek filozofët Stoikë [4] kurse krahas kësaj fjale duket se përdorej edhe fjala etymotis (ετυμότης) [5].

Tek Dionisi i Thrakës etimologjia quhet për herë të parë pjesë e gramatikës (=filologjisë) [6]. Në perjudhën helenistike kemi hartimin e fjalorëve të parë etimologjikë [7] dhe janë po këta fjalorë që shërbyen si bazë për filologët e mëdhenj të Bizantit në hartimin e fjalorëve-enciklopedi. Po përmend disa prej tyre: Etymologicum Genuinum i shek. të IX, Fjalori i Hezikut të Aleksandrisë i shek. të V, Etymologicum Magnum i shek. të XI, Fjalori i Suida-s i shek. të X, fjalori i Patriarkut Fotius i shek. të IX etj.

Filologji

Filologjia është shkenca e teksteve dhe e gjuhës. I pari filolog që dëshmohet është Pronapidi nga Athina. Jetoi rreth viteve 550 p.K. dhe vepra më e rëndësishme që kreu ishte redaksia e Eposve Homerikë [8]. Nuk dimë asgjë tjetër për jetën e tij por dimë se ndarja e veprave Homerike në rapsodi si dhe përshtatja gjuhësore është zgjedhje e tij. Filolog i madh i lashtësisë dhe aktualisht themeluesi i filologjisë dhe grammatologjisë është gjatë shek. të IV p.K. Aristoteli. Nga veprat e Aristotelit ato që kanë shpëtuar nuk janë veçse tekstet mësimore që u jepte nxënësve të tij. Veprat e mirëfillta fatkeqsisht nuk na kanë arritur, veçse në thërrime.

Aristoteli ka qënë i pari që kreu një edicion kritik të veprave Homerike, i quajturi “korrigjimi i nartikut (=kuti ku mbaheshin sende të çmuara)”. Quhet kështu sepse Aleksandri i Madh, për hir të të cilit Aristoteli bëri edicionin kritik, e mbante Iliadën në një kuti t; bukur që plaçkiti nga pallati i Darius-it. Nga ky edicion kritik e ka burimin teksti i sotëm i Iliadës [9]. Dy vepra të tij që kanë mbijetuar me karakter filologjik janë Retorika dhe Poetika (ose Rreth Poetikës).

Histori

Fjala histori rrjedh nga folja οίδα – ίστε – ίστω dhe do të thotë njoh, di, dhe fillimisht kishte kuptimin e shkencës, pra njohurinë për çdo gjë. Prandaj deri në fund të shek. të V p.K, historia dhe shkenca (në greqisht epistimi, që rrjedh edhe kjo nga folja oida) janë dy fjalë sinonime. Më vonë, në mënyrë të ngadaltë historia filloi të veçohet nga shkencat e tjera dhe u quajt histori naturale [10] dhe përfundimisht histori.

Arkeologji

Arkeologjia edhe si shkencë edhe si fjalë ekziston që në lashtësi, por fjala nuk ka kuptimin e shkencës që dimë sot e kësaj dite (të cilën e merr rreth shekullit të XVII). Folja arkeologo tek Tukididi [11] ka kuptimin “them histori të vjetra”, pra më fort ka kuptimin e historisë. Si shkencë nuk ishte shumë e zhvilluar, ka qënë kaq sa ta quajmë nëndarje të historisë, dhe më shumë do t’i ngjante sot epigrafikës, pasi dëshmitë e para që kemi, psh tek Herodoti [12] janë të kësaj natyre.

Shënime:

[1]. Ιλιάς, Κ (Χ), 534

[2]. Ευστάθιος, Οδ. 1408,13

[3]. Shih për këtë, Ηλιόπουλος Κ.Ν., Αι ετυμολογίαι παρ’ Ουάρρωνι, Κικέρωνι και Τίτω Λιβίω, Επιστ. Επετ. της Φιλοσ. Σχ. του Πανεπ. Αθηνών 7, 1956/1957, 385-413 (Etimologjitë tek Varroni, Ciceroni dhe Tit Livi).

[4]. Σκάσση Ε., Ιστορική Γραμματική της Λατινικής Γλώσσης, τομ. Ι, εν Αθήναις, 1969, σ. 51 (Gramatika historike e gjuhës latine).

[5]. Στράβων, 5, 4, 10 [=C. 258].

[6]. Περί Γραμματικής, 1.

[7]. I pari hartues i tillë ka qënë Iraklidi nga Pontos (=Deti i Zi) në shek. e IV me veprën e tij Περί Ετυμολογιών (rreth etimologjive).

[8]. Komentuesi i Dionisit të Thrakës, 6; Grammatici Graeci 1,3,190-1; Cicero, De orat. 3,34; Fjalori Suida, zëri Homer.

[9]. Plutarku, Aleksandri, 8,2.

[10]. Plato, Phaed. 96a.

[11]. Tukididi, Hist. 7,69,2.

[12]. Herod. 5,58-61.

Τρίτη, 6 Μαΐου 2008

Pellazgët (Pjesa II)

Grekët zbritën rreth vitit 2000 p.K. nga lugina e madhe e Danubit që ishte origjina e tyre, duke ndjekur së prapthmi lumin Margos ose Vargos (sot Morava) dhe më pas duke ndjekur lumin Aksios (Vardar) nga të dy brigjet ose të paktën nga bregu perëndimor i lumit. Prandaj e quajtën lumin Aksios, emri i të cilit e ka etimologjinë në fjalën άγω (=udhëzoj), sepse ai i udhëzoi grekët në vendin e tyre përfundimtar, Greqinë. [...] Kam mendimin se emërtimi pellazg i lumit duhet të ishte Sindos (toponim që ende ndeshet në luginën e Vardarit në Selanik – shënim nga Tannhauser). Kur përfundimisht grekët u gjendën në fushën Selanik-Katerini, Botienë (Βοττιαία) e lashtë, që e përshkojnë lumenjtë Aksios dhe Aliakmon dhe që derdhen njëri pranë tjetrit, nga fakti se ndeshën në këto territore një popullsi pellazge ndoqën së prapthmi lumin Aliakmon dhe u përhapën në vargmalet e Pindit, domëthënë Greqinë e Epërme, në të cilat jetuan për disa shekuj deri sa u mbipopulluan dhe vërshuan drejt Greqisë së Poshtme fillimisht dhe Kurorës së Egjeut në vazhdim.

Pellazgët në fillim nuk përbënin një shtet të bashkuar. Ishin të përhapur të paktën në 13 fise si më poshtë: Në Kretë banonin kretët, në Azinë e Vogël, nga lumi Eurimedon deri tek lumi Ksanthos banonin lykët, nga lumi Ksanthos deri në lumin Kaustros banonin karët, nga lumi Kaustros deri tek lumi Kaekos banonin lydët, nga Kaekos deri tek lumi Euros banonin tyrrinët, dhe në Evropë, nga lumi Euros deri tek lumi Aksios banonin kristonët. Nga lumi Aksios deri në lumin Penios banonin votët, nga lumi Penios deri në lumin Sperchios banonin fthiët, nga lumi Sperchios deri në Peloponez banonin kranaët, nga kanali i Korinthit (Isthmos) deri në lumin Achelous banonin kaukonët, nga lumi Achelous deri në lumin Thyamis banonin dodonët, nga lumi Thyamis deri në Epidamn (Durrës) banonin haonët (ose kaonët) ose honët (emërtimi paraqitet në tekstet e lashta greke me dy forma, Χάονες dhe Χώνες – shënim nga Tannhauser) dhe në thellësi të Peloponezit banonin lelegët.

Këto ishin emërtimet fisnore kurse i gjithë kombi quhej pellazg. Mundet me kalimin e kohës të jenë zhvilluar edhe disa dallime dialektikore në gjuhën e tyre apo edhe dallime kulturore kryesisht si rrjedhim i shtrirjes së madhe gjeografike. Midis viteve 2000-1700 p.K. duket se disa nga fiset kishin fituar epërsi ndaj fiseve të tjera dhe i kishin nënështruar ato. Prandaj përmendet pushtim i karëve në Ciklades dhe me gjasa edhe në Attikë e Beoti, pushtimi i tyrrinëve në po të njëjtat vende, pushtimi i lelegëve në Azinë e Vogël ku ndërtuan dhe kështjella, të quajturat lelegeia. Sundimtarët e fundit dhe më të fuqishmit që pushtuan gjithë Pellasgjinë ishin Kretët dhe mbreti i tyre minos. Emri minos, siç kam treguar (në pjesë tjetër të librit – shënim nga Tannhauser), është formë e greqizuar e emrit egjiptian min që do të thotë mbret. Shteti minoik i kretëve u përhap në Detin e Zi, në Azinë e Vogël, në Italinë e Jugut, në Qipro, në bregdetin e Palestinës, Francës, Spanjës, në ishujt Valearidë, në bregdetin e Libisë dhe Afrikës Veriore deri në Gibraltar.

Nga vitet 1900 – 1800 p.K. duhet të kishte një farë invazioni paqësor të grekëve në vendet pellasgjike të Greqisë së Poshtme dhe grekët duhet të përdoreshin si skllevër, argatë ose luftëtarë (mercenarë). Gjatë shekulit të XV p.K., nga dekadenca e shtetit minoik si dhe nga katastrofa që pësoi ky qytetërim nga shpërthimi i vullkanit të Thirës (Santorini), shteti u shpërbë dhe u sundua nga grekët. Ndryshoi duar kështu sundimi i Greqisë (nga pellazgët tek grekët) dhe filloi zbritja e fiseve të reja grke nga Greqia e Epërme, duke humbur njëkohësisht edhe lidhjet me grekët e tjerë që u lanë pas.

Në këtë mënyrë u krijuan shtetet e reja akeike të cilat me kalimin e kohës shtinë nën sovranitetin e tyre edhe kurorën e Egjeut ndonëse nuk arritën përhapjen që kishin më përpara pellazgët. Në këtë perjudhë të rrënimit të shtetit pellazgjik-minoik, dhe para se të zhvillohet ai akeik – ngaqë grekët nuk ishin popull detar – filluan invazione në kurorën e Egjeut fenikët, një popull de karakter detar, i dyti në detari në atë kohë pas kretëve. Kështu kemi dëshmi fenike në shumë vende të Egjeut dhe të Jonit, ndër ishuj si edhe në Greqinë kontinentale që arritën deri në rrënjët e malit Pangaios, e në Iliri (Shqipëri). Po në këto treva prezenca e fenikëve ishte e shkurtër. Si rezidencë kryesore paraqitet qyteti i Beotisë i cili nga pellazgët quhej Potnies (Ποτνίαι) kurse nga fenikët u quajt Kadmia (Καδμεία) kurse nga akeikët më pas Theva ose Teba (Θήβαι). Prijësit e qytetit quheshin Kadmoi (Κάδμοι), dhe banorët Kadmeioi Καδμείοι. Në vitet historike emri Kadmos u morr si emër i përvetshëm ashtu si u bë me emrin Minos.

Dyndja e parë greke

Në epokën e zhvillimit akeik, grekët përbëheshin nga të paktën shtatë fise edhe shtete. Nga lumi Peneus deri në lumin Sperchios quheshin Helenë, dhe vendi i tyre Hellas apo Hellada, në atë vend që pellazgët më parë e quanin Fthia dhe dorët më pas e quajtën Thessalia. Kryeqyteti i këtij shteti ishte qyteti i Iolkos në të cilin banonte edhe prijësi i fisit. Nga lumi Sperchios deri në Isthmo (Korinth) quheshin Iones dhe vendi Ionia kurse kryeqyteti dhe vendbanimi i prijësit ishte Athina dhe më vonë Salamina e cila ishte timar e prijësit. Nga Isthmos-i deri në gjirin e Ambrakisë quheshin Qefalines dhe vendi Qefalinia; ishulli Samos ose Samia që është matanë gjirit quhej Qefalinia Samos (sot Qefalonja – shënim nga Tannhauser) për t’u dalluar nga Karia Samos dhe nga Thraqia Samos (sot Samothraqi), kurse kryeqyteti i shtetit ishte Ithaqi ose Itaka.

Tre fise-shtete të tjera ishin në Peloponez. Në Peloponezin verior quheshin Arcades dhe vendi Arcadia dhe për kryeqytet kishin qytetin e Mikenës. Në Peloponezin jugor quheshin Lakones dhe vendi i tyre Lakonia me kryeqytet Amyklai-të dhe që afër së cilës u ndërtua Sparta dorike. Në Peloponezin perëndimor quheshin Thrakes dhe vendi i tyre Thrakë me kryeqytet Pylos-in dhe me kryeqytet alternativ ishullin e Sfajias ose Sfaktirias e cila si Salamina ose Itaka duhet të ishte timar i mbretit. Këta tre ishuj tregojnë me rolin e tyre se në kohë të shkurtër akejtë u kthyen në një fuqi detare. Kjo është Thraka e Thamyris-it dhe jo ajo që mendohet (i.e. e Ballkanit Lindor – shënim nga Tannhauser). Së fundi, në Kretë quheshin Kydones kurse vendi mbajti emrin e parë [paragrek] Kreta ose Kriti, dhe kryeqytet ishte Kydonia (Chania-të e sotme).

Këto shtatë shtetet akeike kur u bashkuan nën administratën e mbretit të Arcadisë, që ishte më i fuqishmi, si të ishte ky një mbret dhe të tjerët princa, kryen dy operacione serjoze luftarake. Prezenca e fenikëve në Egje dhe sidomos në Beoti, që shtatë shtetet greke i cilësonon si një gozhdë të huaj në brinjët e tyre, i bëri që të bashkohen dhe të zhvillojnë një ndjenjë kombësie; të mblidhen në një ushtri dhe të sulmojnë fenikët duke shpërbërë shtetin e tyre dhe duke skllavëruar ose eliminuar, asimiluar popullsinë jo-greke. I fundit ra kryeqyteti Kadmeia me dy përpjekje, e para e dështuar dhe e dyta suksesshme. Ky operacion që u krye në dy faza dhe zhduku prezencën fenike nga Greqia ngeli në histori me emrat luftërat tebaike (θηβαϊκοί πόλεμοι), të Tebës (θηβαϊκά), ose επτά επί Θήβας (shtatë kundër Tebës), sepse shtatë ishin alatët, dhe jo shtatë portat e Tebës siç thonë legjendat në letërsi (në tragjedinë e lashtë cikli Tebaik ishte një nga kryesorët e mitologjisë greke, dy të tjerët ishin cikli Argonautik dhe cikli Trojan – shënim nga Tannhauser). Ky veprim duhet të ishte zhvilluar në vitet 1330-1290 sepse prapë ngeli në histori se prijësit e përpjekjes së parë ishin bijtë e prijësve të përpjekjes së parë dhe njëkohësisht fituesit e Trojës.

Pas suksesit të këtij operacioni, akejtë, duke patur të sigurt prapavijat e tyre, sulmuan Egjeun dhe bregdetin e Azisë së Vogël. Dhe me një operacion të dytë, shumëvjeçar dhe të ndërlikuar sunduan bregun lindor të Egjeut. Ky operacion ngeli në histori si lufta e parë e Trojës, sepse dëshmohen qartazi dy luftëra. Dhe quhet kështu sepse qyteti i fundit që ra, më i fortifikuari dhe më i rëndësishmi ishte ai i Trojës, në gjirin e Helispontit. Troja ngeli e fundit sepse kishte shume furnizime ekonomike dhe ushtarake pasi zotëronte ngushticat e hyrje-daljes në Detin e Zi. Tyrrinët e dikurshëm dhe Tyrrinia, pas pushtimit akeik u quajtën Teukroi (Τεύκροι) dhe vendi i tyre Teuthrania (Τευθρανία). Nuk gjeta si quheshin shtetet akeike në jug të Teuthranisë dhe nëse përbënin shtete të ndryshme apo ishin pjesë të Teuthranisë.

Akejtë nuk arritën të dominojnë buzën e sipërme të Egjeut nga lumi Evros deri në lumin Peneus pasi në këtë perjudhë, zbritën nga Veriu populli [indoevropian] i Brygëve, duke ndjekur lumin Evros dhe pushtuan dy fiset pellazge që gjendeshin atje, Kristonët edhe Votët. Grekët më vonë u dhanë Brygëve emrin grek Thakë-as, për arsye që nuk do ta trajtoj këtu. Kështu u ngeli ky emër me të cilin njihen përgjithësisht (në të njëjtën mënyrë grekët quajtën Etruskët Tyrrinë). Prandaj edhe këto vende bregdetare, nga Helesponti deri në lumin Peneus, grekët e quanin Thaqi apo Trakë.

Akejtë u përhapën me koloni sporadike dhe jo të organizuara në unazën e Detit të Zi, në Sicili dge Itali, në Francën jugore dhe qeri në Qipro nga Lindja, siç kishin bërë më parë pellazgët, të cilët “trashëguan” të njëjtën hapësirë gjeografike. Lufta e parë Trojane duhet të jetë zhvilluar rreth viteve 1300-1260 p.K.

Dyndja e dyte greje, dorikët

Gjashtëdhjet vjet pas luftës së Trojës, siç ngeli në kujtesën historike të grekëve, u krye invazioni ose dyndja e fiseve dorike. Një valë e re dhe e fuqishme greke që përfitoi nga dekadenca e shteteve akeike dhe nga fakti se kishin përpunuar hekurin, zbriti nga Greqia e Epërme (malore) në atë të poshtme dhe e sundoi në një perjudhë të shkurtër, afërsisht brënda një brezi. Dyndja u krye të paktën në tre drejtime. Drejt Lindjes, nga Pindi lindor dhe jugor drejt Beotisë dhe Thesalise, drejt Perëndimit, nga Pindi perëndimor dhe jugor për në Qefalinia dhe së fundmi, drejt Jugut nga malet Aselinon (ose Gjona) dhe Parnasit drejt Ionisë dhe Peloponezit. Nuk dihet nëse vërshuan nga Veriu drejt Kaonisë fushore. Në qoftë se kanë vërshuar edhe andej nuk gjendën akeikë por mbeturina pellazgeose një përzierje iliro-pellage. Ilirët zbritën njëkohësisht me Brygët ose Thrakët.

Vala e re e grekëve kishte emrin dorieis ose eoleis dhe argeioi (Δωριείς, Αιολείς, Αργείοι). Dyndja e tyre u krye gjatë viteve 1240-1200 p.K. Pushtimi i Greqisë kontinentale dhe Peloponezit ishte hapi i parë nga tre stadet e dyndes së tyre. Në këtë perjudhë fiset dorike nuk ishin detare. Me përfitimin e aftësive detare, kryen stadin e dytë i cili ishte pushtimi i ishujve të Jonit dhe të Egjeut. Dhe në stadib e fundit pushtuan edhe këta Azinë e Vogël me bregdetin e saj lindor.

Ky operacion i fundit është e ashtuquajtura luftë e dytë e Trojës dhe duhet të jetë zhvilluar rreth viteve 1240-1220 p.K. (e cila përshkruhet në veprat Homerike, tek të cilat Homeri ngatëron shpeshherë ngjarjet e luftës së parë me atë të dytë – shënim nga Tannhauser). Me dyndjen e dorëve u bë përzierja e grekëve të parë [akejve] me këta të fundit, u kryen shumë shpërngulje masive si dhe copëtimi i kombit grek në shtetëruce e cila zgjati deri më shekullin e IV p. K. U shfaqën edhe emra të reja fisesh, të cilat më parë ishin emra familjare. Edhe dorët u përhapën duke ndjekur akejtë dhe pellazgët dhe arritën deri në Gibraltar, në Sicili, Afrikën e Veriut e ngjetkë.

Në kurorën e Egjeut u rishfaq një prezencë e dobët fenike, në perjudhën që dorët nuk ishin ende popull detar. Kjo prezencë e dobët ishte që u dha dorëve alfabetin, në këtë mënyrë grekët kaluan nga parahistoria në histori. Në shekullin e VIII p.K. kemi tre ngjarje të rëndësishme. 1. Grekët e Greqisë së Poshtme quhen tashmë helenë dhe përhapet ky emër fillimisht në Azinë e Vogël dhe më pas në të gjitha kolonitë, 2. Fillon kalendari grek me krijimin e Olimpiadës së parë (776 p.K.) dhe, 3. Kemi shkrimin e parë alfabetik grek.

Grekët e Greqisë së Epërme, të cilët ishin vetëm komb por jo shtet i organizuar ndaheshin në tre grupe. Grupi i Pindit lindor quhej maqedonë, grupi i Pindit perëndimor quhej molosë dhe grupi i jugut quhej etolë. Ekzistonin edhe nëngrupe me emërtimet e tyre përkatëse. Emri grekë filloi të humbiste përdorimin e tij dhe në fund u harrua deri në ardhjen e romakëve të cilët e përhapën në gjithë botën. Prandaj helenët nga popujt e Perëndimit quhen Grekë kurse nga popujt e Lindjes quhen Jonë. Jiyn në Dhjatën e Vjetër quhet Greqia dhe jiynim grekët, dhe në përkthimin e Septuagintës përkthehen Hellas dhe helenë. Në tekstet rabbinike quhen jonan kurse nga turqit dhe nga popuj arabë greqia quhet Junanistan dhe grekët junan.

Dominimi i Athinës dhe i Spartës

Brënda shekullit të V p.K. (në vitet 479-404 p.K) shteti i Athinës bëhet për një kohë të shkurtër sundues i gjithë kurorës së Egjeut dhe i shumë kolonive të Greqisë së Poshtme, afërsisht arrit kulmin e shtetit minoik dhe atij akeik por shpërbëhet nga shteti i Spartës në vitin 404 p.K. (pas luftës Peloponeziane 431-404) dhe Sparta me radhën e saj krijon një shtet të madh por jo kaq të fuqishëm sa të Athinës derisa edhe ky shtet shpërbëhet nga shteti i Tebës (362 p.K.). Edhe Teba u mundua të krijonte një shtet mbarëgrek në Greqinë e Poshtme por nuk e realizoi ëndrën e saj që zgjati vetëm 7 vjet (362-355 p.K.).

Dyndja e tretë greke, maqedonët

Pas tre përpjekjeve të dështuara të Greqisë së Poshtme për t’u bashkuar në një shtet u krye dyndja e tretë e grekëve nga Greqia e Epërme, dyndja e maqedonëve e cila ka qënë dhe e fundit. Vetëm që tani kohët kishin ndryshuar dhe nuk ishin të njëjtat me ato të parahistorisë. Dyndja nuk u bë në mënyrë masive por në mënyre ushtarake. Dhe nuk u kryen masakra të gjera (si në dy herë e tjera siç dëshmon Herodoti, por u vendos vetëm regjimi maqedon. Vetëm një ngjarje ishte e krahasueshme me dyndjen e dorëve, masakrat e gjera në qytetin e Tebës, që kishte qënë shteti i fundit sundimtar në Greqinë e Poshtme, nga Aleksandri i Madh dhe u bë për arsye shëmbëllimi të grekëve të tjerë, për të mos i shkaktuar probleme kur ky do nisej për pushtimin e Azisë. Dyndja e tretë u krye nën mbretërinë e Filippit të II dhe të Aleksandrit të III (të Madh).

Fund

Παρασκευή, 2 Μαΐου 2008

Përpunimi i pergamenës

Emri i pergamenës fillimisht përdorej si epitet i fjalës difthera (lëkura që i ishin hequr qimet) dhe tregonte origjinën e saj, nga qyteti i Pergamit. Fjala pergamen si emër vendi (rreth Pergamit) përmendet për herë të parë nga Straboni [1] dhe ka filluar të përdoret nga grekët rreth vitit 230 p.K. (afërsisht perjudha e përdorimit të pergamenës si mjet shkrimi). Lëkura e rrjepur prej dhënve ose dhive fillimisht pastrohej nga copëzat e mishit, e dhjamit edhe nga papastërtitë, lahej mirë edhe më vonë lihej për tre-katër ditë në ujë të vakët.

Pas shtrydhjes lëkura zhytej në gëlqere për të njëjtën kohë që është mënyra më e mirë për të hequr lëkurën sipërfaqësore me qimet si dhe dhjamin e mbetur meqë uji gëlqeror është alkalik. Më vonë lëkura lahej në mënyrë skolastike dhe hiqeshin lëkura dhe qimet me fërkim. Kur mbaronte kjo fazë lëkura thahej për një kohë të shkurtër në diell dhe ende e lagur nderej në nje tellarë e tendosur ku me një çekiç prej druri shtypej lehtë e gjithë sipërfaqia.

Në fazën e dytë e gjithë pergamena ngjyhej me bojëra që përmbajnë taninë (e cila është antiseptike) dhe me substanca që përmbajnë kripëra të kromit (të cilat gjendeshin në rrënjët ose në fletat e bimëve dhe pemëve si lisi, gështënja, pishës etj). Kjo sigurisht ka qënë një fazë e ndërlikuar, që kërkonte durim dhe sekrete të vogla apo të mëdha nga përpunuesit por ishte pikërisht kjo fazë që garantonte cilësinë e dhe sigurinë e materialit. Në një kumtesë anonime të shek. të IX, e shkruar në një latinishte të çalë, e cila duke gjykuar nga solicizmat edhe gabimet ortografike duhet të jetë një përkthim nga greqishtja dhe që titullohet ''De artibus italicorum'' (Rreth arteve italiane) gjejmë këtë përshkrim për përpunimin e pergamenës:

Rreth pergamenës. Si duhet të përpunohet pergamena. Vendose në ujë me gëlqere dhe lere atje tre ditë. Tendose pastaj në një tellarë (= in cantiro) dhe kruaje me nje vegël (? nobacula = novacula) nga të dy anët. Pastaj zgjidhe edhe thaje. Më vonë shtype lehtë me dërrasë (? scapilatura). Pastaj duhet të pastrosh mirë qimet edhe venat. Në qoftë se nuk bën këto, shkrimi mbi të nuk do jetë i bukur dhe as do zgjasi shumë. Në fund ngjyeje me bojra [2].

Siç tregon ky udhëzim si dhe të tjera nëpër dorëshkrime, pergamena para se të shkruhej, ngjyhej me bojëra që nga të dy anët. Së fundmi pergamena pritej në copa të barabarta dhe përgatitej për shkrim. Siç thash edhe më lartë kafshët më të shpeshta që përdoreshin për shkrim ishin dhitë edhe dhëntë, dhe rrallëherë edhe ndonjë kafshë tjetër. Gjatë viteve të Krishtit qëndra më e madhe e prodhimit të pergamenës ishte qyteti i Romës. Pikërisht në Romë teknika e prodhimit të pergamenës pësoi edhe një lëvrim të rëndësishëm nga ana teknike. U bë i mundur prodhimi i një pergamene shumë të hollë e cila për hollësinë e saj quhej hymen dhe për bardhësinë e saj quhej membrana candida [3].

Për prodhimin e saj preferohej lëkura nga embrionet (e palindura) të dhënve, dhive si edhe lopëve. Dorëshkrimi për shëmbull i Manastirit të Pantokrator në Malin e Shenjtë (me numër katalogimi 234) i shek. të XIII është nga embrione dhive. Pergamena e dorëshkrimit është e bardhë dhe shumë e hollë, mund të them edhe më e hollë nga një letër e hollë satine 80 gr. Hollësia e pergamenës tregonte cilësinë si dhe luksi e saj.

Metoda romake e përpunimit të pergamenës (me embrione kafshësh) nuk pati ndonjë përhapje të madhe sepse ka qënë një teknikë shumë e shtrenjtë. Për një libër duheshin afërsisht 1.000 ose 2.000 shtjera domëthënë duheshin therrur 500 ose 1.000 dele me barrë. Përhapje dhe përdorim më të gjerë pati kryesisht pergamena greke. Pak kohë pas zbulimit të teknikës romake, përdorimi i pergamenës së bardhë erdhi duke u zvogëluar pasi lodhte shumë syrin [4] dhe kështu ngjyhej me ngjyrë të verdhë dhe quhej membrana lutea ose crocata [5].

Për luks akoma më të madh edhe të skajshëm pergamena ngjyhej me ngjyrë të purpurtë. Këto quheshin në greqisht πορφυραί διφθέραι dhe në latinisht membranae purpureae ose libri purpurei ose thjesht purpurea, purpura edhe coccus [6]. Një libër i tillë i cili shkruhej gjithmonë me letra të derdhura ari ose argjendi kushtonte një shumë të madhe prandaj edhe në numër janë të kufizuar. Për nga përmbajtja sigurisht që nuk shkruhej ndonjë libër i thjeshtë por kryevepra si Bibla apo Homeri. Dëshminë për Homerin e kemi nga një historian latin [7] kurse të Biblës rruhen të paktën 9 libra të tillë (si p.sh. dorëshkrimet T i Dhjatës së Vjetër, Psalmet nga biblioteka e Cyrihut C. 84, si dhe dorëshkrimet e Dhjatës së Re N ose 022, Σ ose 042, 080 etj). Nga dorëshkrimet e purpurta të Vulgatës, e famshme është Bibla e Karlit të Madh, e shkruar në shek. e VIII me gërma të arta dhe që gjendet në muzenë e Luvrit në Paris. Në Shqipëri kodik i purpurtë është ai i Beratit.

Shënime:

[1]. Στράβων, 12, 8, 2.

[2]. De artibus italicorum, 31 (Muratori 2, 270).

[3]. Γαληνός, Χρεία μόρ. ανθρωπ. σώμ. 10, 3 (Kühn 3, 776); PG 59, 187; Isidorus Hisp., Et., 6, 11, 2; 4.

[4]. Γαληνός, idem.

[5]. Lygdamus, El. 1, 9. Diocletianus, Edict. Prêt. Rer. Venal. 7, 38.

[6]. Πλούταρχος, Ηγεμόν. φιλος. διαλεγ., 4; Martialis, 3, 10-11; Hyeronymus, Praef. in Iob, PL 28, 1142a.

[7]. Iulius Capitolinus, Hist. Aug. Maximin. 19, 30, 4.

PG: Patrologia Graeca, J. P. Migne, Parisiis.

PL: Patrologia Latina, J. P. Migne, Parisiis.

Κυριακή, 20 Απριλίου 2008

Pellazgët (Pjesa I)

Hyrje

Për identitetin e pellazgëve dhe marrëdhëniet e tyre me popujt e tjerë të lashtësisë janë ngritur jo më pak se 17 teori (hipoteza). Njëra prej këtyre teorive është negative, domethënë se mohon egzistencën e pellazgëve si popull historik. Një tjetër pranon se ky emërtim (pellazg) i referohet një populli të lashtë konkret por që në lashtësi mori një formë të gjerë dhe jokonkrete duke identifikuar me këtë emërtim të gjitha fiset parahelenike që banonin në Greqi. Teoria më e përhapur ndër historiografinë vulgare (joshkencore) shqiptare, është ajo që identifikon pellazgët me stërgjyshërit e shqiptarëve, lindësit njëkohesisht të popullit grek. Në fakt grekët përmendeshin sidomos nga Rilindasit arbëreshë edhe nga autorë arvanitas, kurse sot mënjanohen duke folur vetëm për shqiptarë. Kjo teori u paraqit edhe me të dhëna shkencore por u hodh poshtë si jo e besueshme sepse nuk dha përgjigje në disa pyetje themelore.

Shumica e autorëve të sotëm që janë marrë me problemin pellazg u përpoq t’u japi pellazgëve një identitet duke marrë parasysh – përveç informacioneve nga autorët e lashtë – edhe disa të dhëna linguistike, arkeologjike si dhe fetare. Një tjetër teori i do pellazgët popull indoevropian (dhe më 1958 emri pellazg u interpretua nga përkrahësit e kësaj teorie si *bhel – çohem, çel dhe *osgho – degë, pra etimologjia e emrit ishte degë që çel, ngrihet) por mangësia e kësaj teorie qëndronte në faktin se ishin vërejtur shumë të dhëna jo-indoevropiane në këtë popull.

Më poshtë po paraqes një teori që mua më duket mjaft bindëse për identitetin e pellazgëve e cila është paraqitur nga Dr. K. Siamakis, filolog the teolog, në librin e tij “To Alfavito” (Alfabeti), Selanik, Kalamos, 1988, f. 165-178 (ose 1,352-379). Në këtë libër biles Siamakis paraqiti edhe zbulimin e tij të madh të jetës, deshifrimin e dy shënjave sillabike të Linearit B. Siamakis është i njohur më shumë jashtë Greqisë për edicionet e tij kritike në veprat e Shën Jeronimit, të Dositheut të Jeruzalemit etj dhe për studimet biblike. Ndarja e shkrimit në tituj, hyrja si dhe përkthimi është kryer nga unë.


Emri i Pellazgëve dhe shtrirja e tyre e hershme


Kam vënë rre se në unazën bregdetare të vendeve të mesdheut lindor, shumë kombe të lashta, natyrisht më të lashta nga dyndjet në to të indoevropjanëve dhe të semitëve aziatikë, emëroheshin me emra që janë etimologjikisht të afërta dhe kanë të gjitha në temë tre bashkëtingëllore: p l s ose f l s; “Pilusioi” (dhe “Pilousion”), “Filistim” (“Plstim”) ose “Filistaioi” ose “Palestinë”, “Pellazgë” (dhe “Pellasgjia”), “Pelsinoi” ose “Felsinoi” në luginën e lumit Pado (dhe “Felsina”, qyteti i madh Etrusk në këtë luginë, ajo që u quajt Bononia dhe më pas Bologna), “Falisci” ose “Faliskoi” në luginën e lumit Tiber rreth Romës (dhe “Faliscus” ose “Faliskon” qyteti i madh i Etruskëve në vend të Romës, dhe “Terra Falisca” ose “Faliscus ager” lugina që më vonë u quajt Campania). Edhe “Fellahët e Egjiptit të sotëm ruajnë emrin e lashtë të “Pilousëve” dhe Ferezeoi (p r z i), degë e Filistinëve ose Palestinezëve që përmenden në Bibël. Sepse bashkëtingëlloret f r z janë aspiratet e bashkëtingëlloreve p l s.

Dhe duket se këta popuj më lartë kishin të njëjtën gjuhë, fe dhe tradita. Ishin një popull kamit dhe afrikan, banorë të luginave, më zeshkan dhe me trup më të shkurtër se indoevropianët dhe semitët, të paluftë dhe që u pëlqente rahatllëku, shumë fetar, me kastë priftërore dhe orgjiastike, me vendlindje deltën e Nilit, deltën kënetore dhe sipërfaqe të rafshtë e cila quhel “Pilousion”, që do të thotë pilos (në gr. baltë) në qoftë se fjala është pellazge. Por mundet që kjo fjalë të jetë e përafërt etimologjikisht me fjalën “fallos” (gjendra mashkullore), domethënë emir ishte në fillim fetar siç ishin shumë emra popujsh të lashtë. Sepse popujt kamitë të Mesdheut Lindor kishin një karakteristikë të përbashkët. Adhuronin së tepërmi gjendrën mashkullore (fallos-in) dhe kishin shumë festa orgjiastike, falike, fetare.

Të gjitha emrat për gjendrat mashkullore (falike) në greqisht janë me origjinë jo-indoevropiane (pellazge). Ky popull pra kamit, që përveç deltës së Nilit banoi afërsisht gjithë unazën e Mesdheut Lindor, e kolonizoi atë (Mesdheun Lindor) deri në fillim të mijëvjeçarit të dytë p.K. dhe kryesisht e më tepër Greqinë e kurorën e Egjeut me polinezinë e saj. Me kalimin e shekujve kolonitë e veçanta përbënë fise (ose kombe) të veçanta, kurse gjuhët dhe traditat fetare pësuan edhe ato ndryshime në njëfarë niveli. Pellazgët ishin një nga këta kombe, kombi i kurorës së Egjeut.

Grekët dhe Pellazgët

Grekët ishin popull indoevropian si Kititët ose Heteoi të Azisë së Vogël, Sivinët dhe Latinët e Italisë, Keltët e Galët e Francëw dhe të gjithë me prejardhje nga veriu evropian, nga Danubi.

Pellazgët, rreth vitit 2000 p.K. ose edhe pak më herët banonin në Greqinë e Poshtme dhe në gjithë kurorën e Egjeut me polinezinë e saj. Kur them “Greqia e Poshtme” dhe “Greqia e Epërme” i përdor këto terma siç i përdornin grekët e lashtë, dhe jo siç i nënkuptojmë pak a shumë ditët e sotme, nga fakti se varrim në mur një hartë gjeografike me veriun sipër […], themi (sot) Greqi të Poshtme atë të Jugut, që ishte e lirë para vitit 1881 ose 1912 dhe të Epërme ose të Veriut, atë që u çliua pas 1912-ës. Por unë këtu them siç i thosnin grekët e Lashtë “Greqi e Epërme”, Greqisë malore (hinterland-it) dhe “Greqi e Poshtme”, zonën e ulët bregdetare, ishujt dhe Peloponezin.

Greqi e Epërme është zona e vargmaleve të Pindit, […] një zonë që e përbëhet prej 40 maleve kryesore. Ky vëllim malor përbënte “Greqinë e Epërme”. Greqi e Poshtme ishte zona bregdetore dhe fushore e Thrakës, zona fushore e Maqedonisë Qendrore e Lindore, fusha e Thesalisë, […] Peloponezi dhe […] ishujt. Pjesa aziatike pellazge që plotësonte kurorën e Egjeut nga ana Lindore e saj, më e madhe nga vetë Greqia, ishte Azia e Vogël Perëndimore që shtrihej nga Lindja deri në aksin e lumenjve Evrimedon dhe Sangarios (deri tek meridiani 31). Kjo ishte “Pellasgjia”. Dhe këta pellazgë ishin një popull i zhvilluar dhe më i zhvilluar nga Kilikët e Etruskët dhe që në fillim një popull detar, se nëpërmjet detit erdhën nga Nili.


vijon