Hαλβανική γλώσσα σε σχέση με τις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες μαρτυρείται σχετικά αργά, και βρίσκεται στο ίδιο χρονικό επίπεδο με γλώσσες όπως η ρουμάνικη και η λιθουανική. Το πρώτο γραπτό κείμενο με το οποίο ξεκινά η αλβανική γλώσσα είναι το “Meshari” (διαβάζεται Μεσάρι και σημαίνει «Λειτουργικόν», η αλβ. λέξη mesha είναι δάνειο από το λατινικό missa που σημαίνει «(θεία) λειτουργία») του καθολικού ιερέα Gjon Buzuku, τυπωμένο το έτος 1555. Βέβαια υπάρχουν κατά τους προηγούμενους αιώνες μερικά ψήγματα αλβανικής γλώσσας αλλά αυτά περιορίζονται σε μια φράση του 1462, μια περικοπή του Ευαγγελίου (του δεύτερου μισού του ΙΕ’ αιώνα, αν και υπάρχουν διαφωνίες ως προς την χρονολόγησή του) και μερικές σκόρπιες λέξεις από τον ΙΔ’ αιώνα.
Η εκπληκτική ιστορία του βιβλίου
Ο Gjon Buzuku όπως μαρτυρεί ο ίδιος ξεκίνησε να γράφει το έργο στις 20 Μαρτίου 1554 και το ολοκλήρωσε στις 5 Ιανουαρίου 1555. Η ιστορική περίοδος που γράφτηκε το βιβλίο είναι η περίοδος κατά την οποία τα Βαλκάνια είχαν υποκύψει στους Τούρκους και στην Δύση η Παπική Εκκλησία μετά τις συνόδους του Τριδέντου (κατά τα έτη 1545-47, 1551-52, 1562-63) ξεκίνησε την αντιμεταρρύθμιση για να συντρίψει τους προτεστάντες. Η κίνηση των προτεσταντών είχε φτάσει στην Σλοβενία και είχε διεισδύσει μέχρι τις περιοχές της Τρανσυλβανίας. Προκειμένου λοιπόν να μη χάσει το ποίμνιό της η Παπική Εκκλησία από τον κίνδυνο των Τούρκων και από τον κίνδυνο των προτεσταντών, φαίνεται πως επέτρεψε για κάποιο χρονικό διάστημα, τουλάχιστον στις απειλούμενες περιοχές, την γραφή των λειτουργικών κειμένων σε άλλη γλώσσα (εν προκειμένω στην αλβανική) πέραν των λατινικών (κάτι το οποίο σε άλλες εποχές θα οδηγούσε στην Ιερά Εξέταση).
Κατ’ αυτόν τον τρόπο προέκυψε το “Meshari” το οποίο αποτελεί μετάφραση του αντίστοιχου λατινικού βιβλιαρίου της Θείας Λειτουργίας και περιέχει Βιβλικά αποσπάσματα, ευχές κλπ. Για λόγους όμως που δεν γνωρίζουμε το βιβλίο εντάχθηκε στο Index Librorum Prohibitorum, και τα περισσότερα αντίτυπά του εξαφανίστηκαν. Ώσπου, το 1740, ο καθολικός αρχιεπίσκοπος Σκοπίων, Gjon Nikollë Kazazi (Γκιών Νικόλ Καζάζι) από την Γκιακόβα του Κοσόβου σε ένα από τα ταξίδια του στη Ρώμη, ανακαλύπτει έκπληκτος στο Κολλέγιο της Propaganda Fide το συγκεκριμένο βιβλίο. Αντέγραψε μερικά αποσπάσματα και τα ανέφερε στα έργα του. Μερικά από τα αποσπάσματα τα έστειλε στους εξέχοντες Ιταλοαλβανούς (arbëreshë, Αρμπερέσοι) της Ν. Ιταλίας για να τα προσέξουν και αυτοί.
Το βιβλίο όμως ξαναμπαίνει στην λήθη μέχρι και το 1909 όταν ο επίσκοπος των Ιταλοαλβανών της Σικελίας Pal Skiro (Παλ Σκιρό), έχοντας διαβάσει τα έργα του Καζάζι και των άλλων Ιταλοαλβανών, το ανακαλύπτει για δεύτερη φορά, στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού.
Ο Σκιρό με επίμονες πολυετείς προσπάθειες κατάφερε να μεταγράψει το έργο, να κάνει κριτικές παρατηρήσεις και να ετοιμάσει μια εισαγωγή για την γλώσσα του έργου. Αποσπάσματα από το έργο του δημοσιεύτηκαν το 1910 και 1912 σε διάφορα έντυπα αλλά ο πρόωρος θάνατός του δεν του επέτρεψε να το δει ολοκληρωμένο. Το έργο τελικά απέκτησε κριτικές εκδόσεις μετά την δεκαετία του 1950. Η πρώτες έγιναν εκτός Αλβανίας στα ιταλικά από τον φιλόλογο και έναν από τους σημαντικότερους Αλβανούς σύγχρονους ποιητές, τον Martin Camaj (Μαρτίν Τσάμαϊ) στην Ρώμη το 1960 και από τον φιλόλογο Namik Ressuli (Ναμίκ Ρεσούλι) το 1958, ενώ στα αλβανικά έγινε από τον καθηγητή γλωσσολογίας και αλβανολόγο Eqrem Çabej (Εκιερέμ Τσαμπέι) το 1955 (σε μια σειρά άρθρων) και το 1968 (σε δυο τόμους σε ολοκληρωμένη έκδοση).
Το έργο
Το βιβλίο είναι δερματόδετο, με μέγεθος 20 Χ 14 και αποτελείται από δίστηλες σελίδες των 45 γραμμών. Σε γενικές γραμμές η γραφή είναι ευδιάκριτη, με λίγες εξαιρέσεις όπου το κείμενο έχει αλλοιωθεί και δεν διαβάζεται. Στα περιθώρια υπάρχουν μερικές σημειώσεις στα αλβανικά και στα λατινικά καθώς και μερικά σχέδια. Το έργο αρχικά είχε 110 φύλλα ή 220 in folio αλλά από τις κακουχίες έχουν χαθεί 16 φύλλα ή 32 σελίδες. Απομένουν δηλαδή μόνο 94 φύλλα ή 188 σελίδες. Στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού είναι καταχωρημένο με τον παρακάτω κωδικό: R.G. Liturgia III, 194. Στις 188 σελίδες το σύνολο των λέξεων είναι 150.000 από ένα λεξιλόγιο 1.500 λέξεων της βόρειας αλβανικής διαλέκτου (γκέγκικη). Τα τυπογραφικά στοιχεία είναι λατινικά (με μερικά ειδικά στοιχεία για τις ιδιαιτερότητες της αλβανικής γλώσσας από το κυριλλικό αλφάβητο), ημιγοτθικής μορφής.
Ο συγγραφέας
Το όνομα του συγγραφέα το γνωρίζουμε από τον επίλογο του έργου. Πρόκειται όπως είπαμε για τον Gjon Buzuku (διαβάζεται Γκιών Μπουζούκου), υιό του Bdek (διαβάζεται Μπντεκ, δηλαδή Βενέδικτος), καθολικό ιερέα και δυστυχώς αυτές είναι οι μόνες πληροφορίες για τον συγγραφέα. Το επώνυμό του συγγραφέα απαντάται στα κατάστιχα της πόλης της Σκόδρας και σημαίνει «λυκόχειλος» (δεν έχει σχέση με το μουσικό όργανο όπως νομίζει ο Σ. Καργάκος). Αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα (και λόγω της διαλέκτου που χρησιμοποιεί) να τον τοποθετήσουμε από τη συγκεκριμένη περιοχή αν και είναι γενικά παραδεκτό πως πρέπει να έζησε ανάμεσα στις κοινότητες των Αλβανών στη Βενετία.
Σάββατο, 22 Μαρτίου 2008
Παρασκευή, 21 Μαρτίου 2008
Përse greqishtja?
Filloj duke parafrazuar G. Orwell-in; të gjitha gjuhët janë të barabarta por disa janë më të barabarta. Si sisteme komunikimi midis njerëzve të gjitha guhët janë të barabarta, por në rrjedhën e kohërave disa gjuhë kanë ngritur një barë më të rëndë në përpjekjen e njeriut të zhvillohet e të njohë vetveten. Greqishtja ka qënë gjuha e parë nderkombëtare, gjuhë e gjithë botës së njohur, jo vetëm gjuhë e grekëve por edhe gjuhë e të greqizuarve, gjuha e Ungjillit dhe së fundi gjuhë zyrtare e perandorisë më jetëgjatë të njerëzimit.
Ështe gjuha më e pasur e botës ne fjalë, më elastike në sintaksë, më e pasura në kuptime, me reszistencën më të madhe në shtrëmbërime, me konservatizmin më të madh në zhvillim, më e lavdishmja (gjuhë e Biblës, gjuhë qe mësohet në arsimin e mesëm të shumë shteteve evropianë, amerikanë, të Azisë, Australisë edhe Afrikës, gjuha me shumicën e termave shkencorë dhe teknikë, gjuha e fillimit të filozofisë, gjuha që ka shpërbërë shumicën nga gjuhët e humbura dhe që ka depërtuar ne shumicën e gjuhëve të botës).
Greqishtja e vjetër ka 170.000 fjalë (fjalori Lidell-Scott-Jones) dhe 46.000 emra të pervetshëm. Greqishtja moderne ka 180.000 fjalë duke “huazuar” nga burimi i pashtershëm i greqishtes së lashtë (fjalori Μπαμπινιώτης) dhe 20.000 emra të pervetshëm (85% te fjalëve vijnë nga greqishtja e lashtë), latinishtja ka 45.000 fjalë, gjuhët arabe të gjitha së bashku kanë rreth 30.000 fjalë, gjuha shqipe së bashku me huazimet ka rreth 42.000 fjalë (Fjalori i 1980) kurse gjuhët e tjera më pak se 30.000 fjalë. Gjuha angleze ka rreth 170.000 fjale (fjalori Webster). Nga këto të anglishtes janë rreth 8.000 kurse huazimet vetëm nga greqishtja arrijnë në 36.000.
Në terminologjinë mjekësore për shëmbull, sipas fjalorit Dorland, në një shumë prej 46.000 fjalësh, fjalët e pastërta greke janë rreth 24.000, pra 52% dhe në qoftë se shtojmë edhe fjalët që pjesërisht janë greqisht, kjo shumë arrin në 68%.
Sipas Nomenclator Zoologicus (1994) që është forma shkencore e emërtimit të kafshëve, shpendëve, peshkëve, insektëve etj në greqisht (tërësisht) janë emërtuar 195.779 specie nga një shumë prej 337.789, ose 57,96%. Në qoftë se shtojmë edhe ato emërtime ku greqishtja përbën vetëm një pjesë atëherë përqindja rritet në 73%.
Në vitin 1993 një deputet në parlamentin japonez duke mbajtur një fjalim në tribunë përmendi një mit nga Ezopi. Dhe e bëri këtë duke u drejtuar japonezëve sikur të ishte dicka normale, si një shëmbull ndërkombëtar që tregon se greqishtja bashkë me traditën që mbart është pjesë perbërëse e çdo qytetërimi. Prof. Ksenofon Zolotas, ish kryeministër i Greqisë dhe ish drejtor i Bankës Kombëtare Greke, në vitin 1957 ne Uashington, mbajti një fjalim historik përpara delegatëve të Bankës Ndërkombëtare të Rehabilitimit dhe Zhvillimit. Fjalimi i tij përveç lidhëzave dhe nyjeve përbëhej tërësisht nga fjalë greke, por kjo nuk i pengoi delegatët ta kuptojnë atë. Po e sjell më poshtë për hir të interesit që paraqet.
"Kyrie, I eulogize the archons of the Panethnic Numismatic Thesaurus and the Ecumenical Trapeza for the orthodoxy of their axioms, methods and policies, although there is an episode of cacophony of the Trapeza with Hellas. With enthusiasm we dialogue and synagonize at the synods of our didymous organizations in which polymorphous economic ideas and dogmas are analyzed and synthesized. Our critical problems such as the numismatic plethora generate some agony and melancholy. This phenomenon is characteristic of our epoch. But, to my thesis, we have the dynamism to program therapeutic practices as a prophylaxis from chaos and catastrophe. In parallel, a Panethnic unhypocritical economic synergy and harmonization in a democratic climate is basic. I apologize for my eccentric monologue. I emphasize my euharistia to you, Kyrie to the eugenic arid generous American Ethnos and to the organizes and protagonists of his Amphictyony and the gastronomic symposia"
Greqishtja ështe dhe gjuha e cila ka trashëguar edhe shumicën e fondit indoevropian dhe kjo dëshmohet qartë nga Fjalori Etimologjik i Indogjemanishtes i J. Pokorny ku greqishtja e vjetër zë më shumë se 60 faqe (në një moment që sanskritishtja për shëmbull zë vetëm 35 faqe). Pra ndihmesa që jep greqishtja për rikonstruktimin e PIE (proto-indoevropaishtja) është e shkallës së parë. Një ndihmesë tjetër që i jep greqishtja linguistikës në përgjithësi dhe indoevropianistikës në veçanti është edhe fakti se greqishtja nuk ka “heshtur” këto 3.500 vitet e fundit dhe kjo na lejon ta studiojmë atë në c’do perjudhë kohore.
Roli i veçantë i greqishtes në historinë e njerëzimit vjen nga kjo, se ka dokumentimin më të lashtë (pas hebraishtes) dhe më të pasur nga çdo gjuhë, se është zhvilluar me ritme të vogla dhe ka paraqitur një konservatizëm të madh në zhvillimin e saj, se ka një numër të madh fjalësh të krijuara nga zëra (gjë që dëshmon lashtësinë e saj), se përdor të njëjtin drejtshkrim që nga shekulli i IV para Krishtit dhe të njëjtin alfabet që nga shekulli i VIII para Krishtit. Konservatizmi i greqishtes ka bërë që sot të mos ketë asnjë grek që të mos kuptojë pak apo shumë një tekst të greqishtes së lashtë, madje gjuha e Dhjatës së Re (shek. i I) nuk ka dhe shumë diferencë nga greqishtja e shekullit të XIX. Nga rreth 4.900 fjalë që përmban Dhjata e Re 2.280 thuhen edhe sot, 2.220 të tjera kuptohen lehtë nga njerëzit me shkollë dhe vetëm 400 kanë një vështirësi relative.
Pak histori
Në gjuhën shqipe si dokumentim më i hershëm pranohet përgjithësisht fraza e shkruar prej Pal Ëngjellit në vitin 1462 e quajtura “Formula e Pagëzimit (Vnte paghezont premenit Atit et Birit et Spirit Senit). Në greqisht me shkrim alfabetik pranohet si shkrim i parë mbishkrimi i Dipilos në një enë, rreth vitit 720 para Krishtit ku thuhet “ΗΟΣ ΝΥΝ ΟΡΧΕΣΤΟΝ ΑΤΑΛΟΤΑΤΑ ΠΑΙΖΕΙΝ 1. ΤΟ ΤΟ[ΔΕ ΚΑΝ ΜΙΝ] 2. ΤΟΤΟ [ΔΕΚΑΝ ΜΙΝ]”. Pjesa në kllapa mungon nga mbishkrimi dhe leximi në shqip është ky: “Kush nga valltarët kërcen më mirë,1. atij i përket kjo (ena) dhe po [e pe, ta urosh] 2. ai ta marri. Versioni 1 dhe 2 janë versionet e mundshme të pjesës që mungojnë. Shkrimi është nga e djathta në të majtë në një alfabet para-euklidian. Në bazë të kësaj dëshmie është datuar edhe vepra e Homerit, pra ngaqë mbishkrimi i parë alfabetik është i shekullit të VIII para Krishtit atëherë vepra e Homerit nuk mund të jetë më e lashtë.
Mbyll me aforizmin e filozofit gjerman M. Heidegger: “filozofi mund të bëhet vetëm në greqisht e gjermanisht”.
Ështe gjuha më e pasur e botës ne fjalë, më elastike në sintaksë, më e pasura në kuptime, me reszistencën më të madhe në shtrëmbërime, me konservatizmin më të madh në zhvillim, më e lavdishmja (gjuhë e Biblës, gjuhë qe mësohet në arsimin e mesëm të shumë shteteve evropianë, amerikanë, të Azisë, Australisë edhe Afrikës, gjuha me shumicën e termave shkencorë dhe teknikë, gjuha e fillimit të filozofisë, gjuha që ka shpërbërë shumicën nga gjuhët e humbura dhe që ka depërtuar ne shumicën e gjuhëve të botës).
Greqishtja e vjetër ka 170.000 fjalë (fjalori Lidell-Scott-Jones) dhe 46.000 emra të pervetshëm. Greqishtja moderne ka 180.000 fjalë duke “huazuar” nga burimi i pashtershëm i greqishtes së lashtë (fjalori Μπαμπινιώτης) dhe 20.000 emra të pervetshëm (85% te fjalëve vijnë nga greqishtja e lashtë), latinishtja ka 45.000 fjalë, gjuhët arabe të gjitha së bashku kanë rreth 30.000 fjalë, gjuha shqipe së bashku me huazimet ka rreth 42.000 fjalë (Fjalori i 1980) kurse gjuhët e tjera më pak se 30.000 fjalë. Gjuha angleze ka rreth 170.000 fjale (fjalori Webster). Nga këto të anglishtes janë rreth 8.000 kurse huazimet vetëm nga greqishtja arrijnë në 36.000.
Në terminologjinë mjekësore për shëmbull, sipas fjalorit Dorland, në një shumë prej 46.000 fjalësh, fjalët e pastërta greke janë rreth 24.000, pra 52% dhe në qoftë se shtojmë edhe fjalët që pjesërisht janë greqisht, kjo shumë arrin në 68%.
Sipas Nomenclator Zoologicus (1994) që është forma shkencore e emërtimit të kafshëve, shpendëve, peshkëve, insektëve etj në greqisht (tërësisht) janë emërtuar 195.779 specie nga një shumë prej 337.789, ose 57,96%. Në qoftë se shtojmë edhe ato emërtime ku greqishtja përbën vetëm një pjesë atëherë përqindja rritet në 73%.
Në vitin 1993 një deputet në parlamentin japonez duke mbajtur një fjalim në tribunë përmendi një mit nga Ezopi. Dhe e bëri këtë duke u drejtuar japonezëve sikur të ishte dicka normale, si një shëmbull ndërkombëtar që tregon se greqishtja bashkë me traditën që mbart është pjesë perbërëse e çdo qytetërimi. Prof. Ksenofon Zolotas, ish kryeministër i Greqisë dhe ish drejtor i Bankës Kombëtare Greke, në vitin 1957 ne Uashington, mbajti një fjalim historik përpara delegatëve të Bankës Ndërkombëtare të Rehabilitimit dhe Zhvillimit. Fjalimi i tij përveç lidhëzave dhe nyjeve përbëhej tërësisht nga fjalë greke, por kjo nuk i pengoi delegatët ta kuptojnë atë. Po e sjell më poshtë për hir të interesit që paraqet.
"Kyrie, I eulogize the archons of the Panethnic Numismatic Thesaurus and the Ecumenical Trapeza for the orthodoxy of their axioms, methods and policies, although there is an episode of cacophony of the Trapeza with Hellas. With enthusiasm we dialogue and synagonize at the synods of our didymous organizations in which polymorphous economic ideas and dogmas are analyzed and synthesized. Our critical problems such as the numismatic plethora generate some agony and melancholy. This phenomenon is characteristic of our epoch. But, to my thesis, we have the dynamism to program therapeutic practices as a prophylaxis from chaos and catastrophe. In parallel, a Panethnic unhypocritical economic synergy and harmonization in a democratic climate is basic. I apologize for my eccentric monologue. I emphasize my euharistia to you, Kyrie to the eugenic arid generous American Ethnos and to the organizes and protagonists of his Amphictyony and the gastronomic symposia"
Greqishtja ështe dhe gjuha e cila ka trashëguar edhe shumicën e fondit indoevropian dhe kjo dëshmohet qartë nga Fjalori Etimologjik i Indogjemanishtes i J. Pokorny ku greqishtja e vjetër zë më shumë se 60 faqe (në një moment që sanskritishtja për shëmbull zë vetëm 35 faqe). Pra ndihmesa që jep greqishtja për rikonstruktimin e PIE (proto-indoevropaishtja) është e shkallës së parë. Një ndihmesë tjetër që i jep greqishtja linguistikës në përgjithësi dhe indoevropianistikës në veçanti është edhe fakti se greqishtja nuk ka “heshtur” këto 3.500 vitet e fundit dhe kjo na lejon ta studiojmë atë në c’do perjudhë kohore.
Roli i veçantë i greqishtes në historinë e njerëzimit vjen nga kjo, se ka dokumentimin më të lashtë (pas hebraishtes) dhe më të pasur nga çdo gjuhë, se është zhvilluar me ritme të vogla dhe ka paraqitur një konservatizëm të madh në zhvillimin e saj, se ka një numër të madh fjalësh të krijuara nga zëra (gjë që dëshmon lashtësinë e saj), se përdor të njëjtin drejtshkrim që nga shekulli i IV para Krishtit dhe të njëjtin alfabet që nga shekulli i VIII para Krishtit. Konservatizmi i greqishtes ka bërë që sot të mos ketë asnjë grek që të mos kuptojë pak apo shumë një tekst të greqishtes së lashtë, madje gjuha e Dhjatës së Re (shek. i I) nuk ka dhe shumë diferencë nga greqishtja e shekullit të XIX. Nga rreth 4.900 fjalë që përmban Dhjata e Re 2.280 thuhen edhe sot, 2.220 të tjera kuptohen lehtë nga njerëzit me shkollë dhe vetëm 400 kanë një vështirësi relative.
Pak histori
Në gjuhën shqipe si dokumentim më i hershëm pranohet përgjithësisht fraza e shkruar prej Pal Ëngjellit në vitin 1462 e quajtura “Formula e Pagëzimit (Vnte paghezont premenit Atit et Birit et Spirit Senit). Në greqisht me shkrim alfabetik pranohet si shkrim i parë mbishkrimi i Dipilos në një enë, rreth vitit 720 para Krishtit ku thuhet “ΗΟΣ ΝΥΝ ΟΡΧΕΣΤΟΝ ΑΤΑΛΟΤΑΤΑ ΠΑΙΖΕΙΝ 1. ΤΟ ΤΟ[ΔΕ ΚΑΝ ΜΙΝ] 2. ΤΟΤΟ [ΔΕΚΑΝ ΜΙΝ]”. Pjesa në kllapa mungon nga mbishkrimi dhe leximi në shqip është ky: “Kush nga valltarët kërcen më mirë,1. atij i përket kjo (ena) dhe po [e pe, ta urosh] 2. ai ta marri. Versioni 1 dhe 2 janë versionet e mundshme të pjesës që mungojnë. Shkrimi është nga e djathta në të majtë në një alfabet para-euklidian. Në bazë të kësaj dëshmie është datuar edhe vepra e Homerit, pra ngaqë mbishkrimi i parë alfabetik është i shekullit të VIII para Krishtit atëherë vepra e Homerit nuk mund të jetë më e lashtë.
Mbyll me aforizmin e filozofit gjerman M. Heidegger: “filozofi mund të bëhet vetëm në greqisht e gjermanisht”.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)