Etimologjia është ajo disiplinë e gjuhësisë që merret me zbërthimin e fjalëve duke kërkuar kuptimin fillestar dhe rrënjat e tyre. Etimologjia vetë përbëhet nga fjalët etymon + logos ku etymon na del qysh tek Homeri [1] me kuptimin i vërtetë, i sigurtë, dhe nga fjala mjaft e njohur logos që do të thotë fjalë për, dije. Një përkufizim të etimologjisë na jep Eustathi, peshkop i Selanikut dhe një nga Homeristët më të mëdhenj: "Kështu pra edhe etimologji, fjala për të vërtetën, që tregon thelbin e fjalës"[2]. Duket se në lashtësi, në Greqi kryesisht por edhe në Romë [3], etimologjia zinte një vend të rëndësishëm midis filologëve, por shumica e afrimeve që japin dalin sot të gabuara. Mbizoteronte më shumë praktika në krahasimin e fjalëve, ndonjë afrim fonetik apo semiologjik por pa disiplina shkencore.
Pra etimologjia e lashtësisë është ajo që quhet sot etimologji popullore (krahaso me angl. popular etymology, gjerm. Volksetymologie ose Paretymologie, gr. παρετυμολογία, ital. etimologia popolare etj) duke e veçuar nga etimologjia shkencore hapat e të cilës u hodhën kryesisht në shek. e XIX. Një rast i spikatur etimologjie popullore në shqip është fjala Afërdita e cila kuptohet si afër dita në vënd të së drejtës që është huazim nga greqishtja Aφροδίτη (shih zërin Afërdita tek Çabej E., Stud. Etim. në Fushë të Shqipes, Tiranë, 1976). Si terminus technicus, etimologjia ndeshet për herë të parë tek filozofët Stoikë [4] kurse krahas kësaj fjale duket se përdorej edhe fjala etymotis (ετυμότης) [5].
Tek Dionisi i Thrakës etimologjia quhet për herë të parë pjesë e gramatikës (=filologjisë) [6]. Në perjudhën helenistike kemi hartimin e fjalorëve të parë etimologjikë [7] dhe janë po këta fjalorë që shërbyen si bazë për filologët e mëdhenj të Bizantit në hartimin e fjalorëve-enciklopedi. Po përmend disa prej tyre: Etymologicum Genuinum i shek. të IX, Fjalori i Hezikut të Aleksandrisë i shek. të V, Etymologicum Magnum i shek. të XI, Fjalori i Suida-s i shek. të X, fjalori i Patriarkut Fotius i shek. të IX etj.
Filologji
Filologjia është shkenca e teksteve dhe e gjuhës. I pari filolog që dëshmohet është Pronapidi nga Athina. Jetoi rreth viteve 550 p.K. dhe vepra më e rëndësishme që kreu ishte redaksia e Eposve Homerikë [8]. Nuk dimë asgjë tjetër për jetën e tij por dimë se ndarja e veprave Homerike në rapsodi si dhe përshtatja gjuhësore është zgjedhje e tij. Filolog i madh i lashtësisë dhe aktualisht themeluesi i filologjisë dhe grammatologjisë është gjatë shek. të IV p.K. Aristoteli. Nga veprat e Aristotelit ato që kanë shpëtuar nuk janë veçse tekstet mësimore që u jepte nxënësve të tij. Veprat e mirëfillta fatkeqsisht nuk na kanë arritur, veçse në thërrime.
Aristoteli ka qënë i pari që kreu një edicion kritik të veprave Homerike, i quajturi “korrigjimi i nartikut (=kuti ku mbaheshin sende të çmuara)”. Quhet kështu sepse Aleksandri i Madh, për hir të të cilit Aristoteli bëri edicionin kritik, e mbante Iliadën në një kuti t; bukur që plaçkiti nga pallati i Darius-it. Nga ky edicion kritik e ka burimin teksti i sotëm i Iliadës [9]. Dy vepra të tij që kanë mbijetuar me karakter filologjik janë Retorika dhe Poetika (ose Rreth Poetikës).
Histori
Fjala histori rrjedh nga folja οίδα – ίστε – ίστω dhe do të thotë njoh, di, dhe fillimisht kishte kuptimin e shkencës, pra njohurinë për çdo gjë. Prandaj deri në fund të shek. të V p.K, historia dhe shkenca (në greqisht epistimi, që rrjedh edhe kjo nga folja oida) janë dy fjalë sinonime. Më vonë, në mënyrë të ngadaltë historia filloi të veçohet nga shkencat e tjera dhe u quajt histori naturale [10] dhe përfundimisht histori.
Arkeologji
Arkeologjia edhe si shkencë edhe si fjalë ekziston që në lashtësi, por fjala nuk ka kuptimin e shkencës që dimë sot e kësaj dite (të cilën e merr rreth shekullit të XVII). Folja arkeologo tek Tukididi [11] ka kuptimin “them histori të vjetra”, pra më fort ka kuptimin e historisë. Si shkencë nuk ishte shumë e zhvilluar, ka qënë kaq sa ta quajmë nëndarje të historisë, dhe më shumë do t’i ngjante sot epigrafikës, pasi dëshmitë e para që kemi, psh tek Herodoti [12] janë të kësaj natyre.
Shënime:
[1]. Ιλιάς, Κ (Χ), 534
[2]. Ευστάθιος, Οδ. 1408,13
[3]. Shih për këtë, Ηλιόπουλος Κ.Ν., Αι ετυμολογίαι παρ’ Ουάρρωνι, Κικέρωνι και Τίτω Λιβίω, Επιστ. Επετ. της Φιλοσ. Σχ. του Πανεπ. Αθηνών 7, 1956/1957, 385-413 (Etimologjitë tek Varroni, Ciceroni dhe Tit Livi).
[4]. Σκάσση Ε., Ιστορική Γραμματική της Λατινικής Γλώσσης, τομ. Ι, εν Αθήναις, 1969, σ. 51 (Gramatika historike e gjuhës latine).
[5]. Στράβων, 5, 4, 10 [=C. 258].
[6]. Περί Γραμματικής, 1.
[7]. I pari hartues i tillë ka qënë Iraklidi nga Pontos (=Deti i Zi) në shek. e IV me veprën e tij Περί Ετυμολογιών (rreth etimologjive).
[8]. Komentuesi i Dionisit të Thrakës, 6; Grammatici Graeci 1,3,190-1; Cicero, De orat. 3,34; Fjalori Suida, zëri Homer.
[9]. Plutarku, Aleksandri, 8,2.
[10]. Plato, Phaed. 96a.
[11]. Tukididi, Hist. 7,69,2.
[12]. Herod. 5,58-61.
Σάββατο, 31 Μαΐου 2008
Τρίτη, 06 Μαΐου 2008
Pellazgët (Pjesa II)
Grekët zbritën rreth vitit 2000 p.K. nga lugina e madhe e Danubit që ishte origjina e tyre, duke ndjekur së prapthmi lumin Margos ose Vargos (sot Morava) dhe më pas duke ndjekur lumin Aksios (Vardar) nga të dy brigjet ose të paktën nga bregu perëndimor i lumit. Prandaj e quajtën lumin Aksios, emri i të cilit e ka etimologjinë në fjalën άγω (=udhëzoj), sepse ai i udhëzoi grekët në vendin e tyre përfundimtar, Greqinë. [...] Kam mendimin se emërtimi pellazg i lumit duhet të ishte Sindos (toponim që ende ndeshet në luginën e Vardarit në Selanik – shënim nga Tannhauser). Kur përfundimisht grekët u gjendën në fushën Selanik-Katerini, Botienë (Βοττιαία) e lashtë, që e përshkojnë lumenjtë Aksios dhe Aliakmon dhe që derdhen njëri pranë tjetrit, nga fakti se ndeshën në këto territore një popullsi pellazge ndoqën së prapthmi lumin Aliakmon dhe u përhapën në vargmalet e Pindit, domëthënë Greqinë e Epërme, në të cilat jetuan për disa shekuj deri sa u mbipopulluan dhe vërshuan drejt Greqisë së Poshtme fillimisht dhe Kurorës së Egjeut në vazhdim.
Pellazgët në fillim nuk përbënin një shtet të bashkuar. Ishin të përhapur të paktën në 13 fise si më poshtë: Në Kretë banonin kretët, në Azinë e Vogël, nga lumi Eurimedon deri tek lumi Ksanthos banonin lykët, nga lumi Ksanthos deri në lumin Kaustros banonin karët, nga lumi Kaustros deri tek lumi Kaekos banonin lydët, nga Kaekos deri tek lumi Euros banonin tyrrinët, dhe në Evropë, nga lumi Euros deri tek lumi Aksios banonin kristonët. Nga lumi Aksios deri në lumin Penios banonin votët, nga lumi Penios deri në lumin Sperchios banonin fthiët, nga lumi Sperchios deri në Peloponez banonin kranaët, nga kanali i Korinthit (Isthmos) deri në lumin Achelous banonin kaukonët, nga lumi Achelous deri në lumin Thyamis banonin dodonët, nga lumi Thyamis deri në Epidamn (Durrës) banonin haonët (ose kaonët) ose honët (emërtimi paraqitet në tekstet e lashta greke me dy forma, Χάονες dhe Χώνες – shënim nga Tannhauser) dhe në thellësi të Peloponezit banonin lelegët.
Këto ishin emërtimet fisnore kurse i gjithë kombi quhej pellazg. Mundet me kalimin e kohës të jenë zhvilluar edhe disa dallime dialektikore në gjuhën e tyre apo edhe dallime kulturore kryesisht si rrjedhim i shtrirjes së madhe gjeografike. Midis viteve 2000-1700 p.K. duket se disa nga fiset kishin fituar epërsi ndaj fiseve të tjera dhe i kishin nënështruar ato. Prandaj përmendet pushtim i karëve në Ciklades dhe me gjasa edhe në Attikë e Beoti, pushtimi i tyrrinëve në po të njëjtat vende, pushtimi i lelegëve në Azinë e Vogël ku ndërtuan dhe kështjella, të quajturat lelegeia. Sundimtarët e fundit dhe më të fuqishmit që pushtuan gjithë Pellasgjinë ishin Kretët dhe mbreti i tyre minos. Emri minos, siç kam treguar (në pjesë tjetër të librit – shënim nga Tannhauser), është formë e greqizuar e emrit egjiptian min që do të thotë mbret. Shteti minoik i kretëve u përhap në Detin e Zi, në Azinë e Vogël, në Italinë e Jugut, në Qipro, në bregdetin e Palestinës, Francës, Spanjës, në ishujt Valearidë, në bregdetin e Libisë dhe Afrikës Veriore deri në Gibraltar.
Nga vitet 1900 – 1800 p.K. duhet të kishte një farë invazioni paqësor të grekëve në vendet pellasgjike të Greqisë së Poshtme dhe grekët duhet të përdoreshin si skllevër, argatë ose luftëtarë (mercenarë). Gjatë shekulit të XV p.K., nga dekadenca e shtetit minoik si dhe nga katastrofa që pësoi ky qytetërim nga shpërthimi i vullkanit të Thirës (Santorini), shteti u shpërbë dhe u sundua nga grekët. Ndryshoi duar kështu sundimi i Greqisë (nga pellazgët tek grekët) dhe filloi zbritja e fiseve të reja grke nga Greqia e Epërme, duke humbur njëkohësisht edhe lidhjet me grekët e tjerë që u lanë pas.
Në këtë mënyrë u krijuan shtetet e reja akeike të cilat me kalimin e kohës shtinë nën sovranitetin e tyre edhe kurorën e Egjeut ndonëse nuk arritën përhapjen që kishin më përpara pellazgët. Në këtë perjudhë të rrënimit të shtetit pellazgjik-minoik, dhe para se të zhvillohet ai akeik – ngaqë grekët nuk ishin popull detar – filluan invazione në kurorën e Egjeut fenikët, një popull de karakter detar, i dyti në detari në atë kohë pas kretëve. Kështu kemi dëshmi fenike në shumë vende të Egjeut dhe të Jonit, ndër ishuj si edhe në Greqinë kontinentale që arritën deri në rrënjët e malit Pangaios, e në Iliri (Shqipëri). Po në këto treva prezenca e fenikëve ishte e shkurtër. Si rezidencë kryesore paraqitet qyteti i Beotisë i cili nga pellazgët quhej Potnies (Ποτνίαι) kurse nga fenikët u quajt Kadmia (Καδμεία) kurse nga akeikët më pas Theva ose Teba (Θήβαι). Prijësit e qytetit quheshin Kadmoi (Κάδμοι), dhe banorët Kadmeioi Καδμείοι. Në vitet historike emri Kadmos u morr si emër i përvetshëm ashtu si u bë me emrin Minos.
Dyndja e parë greke
Në epokën e zhvillimit akeik, grekët përbëheshin nga të paktën shtatë fise edhe shtete. Nga lumi Peneus deri në lumin Sperchios quheshin Helenë, dhe vendi i tyre Hellas apo Hellada, në atë vend që pellazgët më parë e quanin Fthia dhe dorët më pas e quajtën Thessalia. Kryeqyteti i këtij shteti ishte qyteti i Iolkos në të cilin banonte edhe prijësi i fisit. Nga lumi Sperchios deri në Isthmo (Korinth) quheshin Iones dhe vendi Ionia kurse kryeqyteti dhe vendbanimi i prijësit ishte Athina dhe më vonë Salamina e cila ishte timar e prijësit. Nga Isthmos-i deri në gjirin e Ambrakisë quheshin Qefalines dhe vendi Qefalinia; ishulli Samos ose Samia që është matanë gjirit quhej Qefalinia Samos (sot Qefalonja – shënim nga Tannhauser) për t’u dalluar nga Karia Samos dhe nga Thraqia Samos (sot Samothraqi), kurse kryeqyteti i shtetit ishte Ithaqi ose Itaka.
Tre fise-shtete të tjera ishin në Peloponez. Në Peloponezin verior quheshin Arcades dhe vendi Arcadia dhe për kryeqytet kishin qytetin e Mikenës. Në Peloponezin jugor quheshin Lakones dhe vendi i tyre Lakonia me kryeqytet Amyklai-të dhe që afër së cilës u ndërtua Sparta dorike. Në Peloponezin perëndimor quheshin Thrakes dhe vendi i tyre Thrakë me kryeqytet Pylos-in dhe me kryeqytet alternativ ishullin e Sfajias ose Sfaktirias e cila si Salamina ose Itaka duhet të ishte timar i mbretit. Këta tre ishuj tregojnë me rolin e tyre se në kohë të shkurtër akejtë u kthyen në një fuqi detare. Kjo është Thraka e Thamyris-it dhe jo ajo që mendohet (i.e. e Ballkanit Lindor – shënim nga Tannhauser). Së fundi, në Kretë quheshin Kydones kurse vendi mbajti emrin e parë [paragrek] Kreta ose Kriti, dhe kryeqytet ishte Kydonia (Chania-të e sotme).
Këto shtatë shtetet akeike kur u bashkuan nën administratën e mbretit të Arcadisë, që ishte më i fuqishmi, si të ishte ky një mbret dhe të tjerët princa, kryen dy operacione serjoze luftarake. Prezenca e fenikëve në Egje dhe sidomos në Beoti, që shtatë shtetet greke i cilësonon si një gozhdë të huaj në brinjët e tyre, i bëri që të bashkohen dhe të zhvillojnë një ndjenjë kombësie; të mblidhen në një ushtri dhe të sulmojnë fenikët duke shpërbërë shtetin e tyre dhe duke skllavëruar ose eliminuar, asimiluar popullsinë jo-greke. I fundit ra kryeqyteti Kadmeia me dy përpjekje, e para e dështuar dhe e dyta suksesshme. Ky operacion që u krye në dy faza dhe zhduku prezencën fenike nga Greqia ngeli në histori me emrat luftërat tebaike (θηβαϊκοί πόλεμοι), të Tebës (θηβαϊκά), ose επτά επί Θήβας (shtatë kundër Tebës), sepse shtatë ishin alatët, dhe jo shtatë portat e Tebës siç thonë legjendat në letërsi (në tragjedinë e lashtë cikli Tebaik ishte një nga kryesorët e mitologjisë greke, dy të tjerët ishin cikli Argonautik dhe cikli Trojan – shënim nga Tannhauser). Ky veprim duhet të ishte zhvilluar në vitet 1330-1290 sepse prapë ngeli në histori se prijësit e përpjekjes së parë ishin bijtë e prijësve të përpjekjes së parë dhe njëkohësisht fituesit e Trojës.
Pas suksesit të këtij operacioni, akejtë, duke patur të sigurt prapavijat e tyre, sulmuan Egjeun dhe bregdetin e Azisë së Vogël. Dhe me një operacion të dytë, shumëvjeçar dhe të ndërlikuar sunduan bregun lindor të Egjeut. Ky operacion ngeli në histori si lufta e parë e Trojës, sepse dëshmohen qartazi dy luftëra. Dhe quhet kështu sepse qyteti i fundit që ra, më i fortifikuari dhe më i rëndësishmi ishte ai i Trojës, në gjirin e Helispontit. Troja ngeli e fundit sepse kishte shume furnizime ekonomike dhe ushtarake pasi zotëronte ngushticat e hyrje-daljes në Detin e Zi. Tyrrinët e dikurshëm dhe Tyrrinia, pas pushtimit akeik u quajtën Teukroi (Τεύκροι) dhe vendi i tyre Teuthrania (Τευθρανία). Nuk gjeta si quheshin shtetet akeike në jug të Teuthranisë dhe nëse përbënin shtete të ndryshme apo ishin pjesë të Teuthranisë.
Akejtë nuk arritën të dominojnë buzën e sipërme të Egjeut nga lumi Evros deri në lumin Peneus pasi në këtë perjudhë, zbritën nga Veriu populli [indoevropian] i Brygëve, duke ndjekur lumin Evros dhe pushtuan dy fiset pellazge që gjendeshin atje, Kristonët edhe Votët. Grekët më vonë u dhanë Brygëve emrin grek Thakë-as, për arsye që nuk do ta trajtoj këtu. Kështu u ngeli ky emër me të cilin njihen përgjithësisht (në të njëjtën mënyrë grekët quajtën Etruskët Tyrrinë). Prandaj edhe këto vende bregdetare, nga Helesponti deri në lumin Peneus, grekët e quanin Thaqi apo Trakë.
Akejtë u përhapën me koloni sporadike dhe jo të organizuara në unazën e Detit të Zi, në Sicili dge Itali, në Francën jugore dhe qeri në Qipro nga Lindja, siç kishin bërë më parë pellazgët, të cilët “trashëguan” të njëjtën hapësirë gjeografike. Lufta e parë Trojane duhet të jetë zhvilluar rreth viteve 1300-1260 p.K.
Dyndja e dyte greje, dorikët
Gjashtëdhjet vjet pas luftës së Trojës, siç ngeli në kujtesën historike të grekëve, u krye invazioni ose dyndja e fiseve dorike. Një valë e re dhe e fuqishme greke që përfitoi nga dekadenca e shteteve akeike dhe nga fakti se kishin përpunuar hekurin, zbriti nga Greqia e Epërme (malore) në atë të poshtme dhe e sundoi në një perjudhë të shkurtër, afërsisht brënda një brezi. Dyndja u krye të paktën në tre drejtime. Drejt Lindjes, nga Pindi lindor dhe jugor drejt Beotisë dhe Thesalise, drejt Perëndimit, nga Pindi perëndimor dhe jugor për në Qefalinia dhe së fundmi, drejt Jugut nga malet Aselinon (ose Gjona) dhe Parnasit drejt Ionisë dhe Peloponezit. Nuk dihet nëse vërshuan nga Veriu drejt Kaonisë fushore. Në qoftë se kanë vërshuar edhe andej nuk gjendën akeikë por mbeturina pellazgeose një përzierje iliro-pellage. Ilirët zbritën njëkohësisht me Brygët ose Thrakët.
Vala e re e grekëve kishte emrin dorieis ose eoleis dhe argeioi (Δωριείς, Αιολείς, Αργείοι). Dyndja e tyre u krye gjatë viteve 1240-1200 p.K. Pushtimi i Greqisë kontinentale dhe Peloponezit ishte hapi i parë nga tre stadet e dyndes së tyre. Në këtë perjudhë fiset dorike nuk ishin detare. Me përfitimin e aftësive detare, kryen stadin e dytë i cili ishte pushtimi i ishujve të Jonit dhe të Egjeut. Dhe në stadib e fundit pushtuan edhe këta Azinë e Vogël me bregdetin e saj lindor.
Ky operacion i fundit është e ashtuquajtura luftë e dytë e Trojës dhe duhet të jetë zhvilluar rreth viteve 1240-1220 p.K. (e cila përshkruhet në veprat Homerike, tek të cilat Homeri ngatëron shpeshherë ngjarjet e luftës së parë me atë të dytë – shënim nga Tannhauser). Me dyndjen e dorëve u bë përzierja e grekëve të parë [akejve] me këta të fundit, u kryen shumë shpërngulje masive si dhe copëtimi i kombit grek në shtetëruce e cila zgjati deri më shekullin e IV p. K. U shfaqën edhe emra të reja fisesh, të cilat më parë ishin emra familjare. Edhe dorët u përhapën duke ndjekur akejtë dhe pellazgët dhe arritën deri në Gibraltar, në Sicili, Afrikën e Veriut e ngjetkë.
Në kurorën e Egjeut u rishfaq një prezencë e dobët fenike, në perjudhën që dorët nuk ishin ende popull detar. Kjo prezencë e dobët ishte që u dha dorëve alfabetin, në këtë mënyrë grekët kaluan nga parahistoria në histori. Në shekullin e VIII p.K. kemi tre ngjarje të rëndësishme. 1. Grekët e Greqisë së Poshtme quhen tashmë helenë dhe përhapet ky emër fillimisht në Azinë e Vogël dhe më pas në të gjitha kolonitë, 2. Fillon kalendari grek me krijimin e Olimpiadës së parë (776 p.K.) dhe, 3. Kemi shkrimin e parë alfabetik grek.
Grekët e Greqisë së Epërme, të cilët ishin vetëm komb por jo shtet i organizuar ndaheshin në tre grupe. Grupi i Pindit lindor quhej maqedonë, grupi i Pindit perëndimor quhej molosë dhe grupi i jugut quhej etolë. Ekzistonin edhe nëngrupe me emërtimet e tyre përkatëse. Emri grekë filloi të humbiste përdorimin e tij dhe në fund u harrua deri në ardhjen e romakëve të cilët e përhapën në gjithë botën. Prandaj helenët nga popujt e Perëndimit quhen Grekë kurse nga popujt e Lindjes quhen Jonë. Jiyn në Dhjatën e Vjetër quhet Greqia dhe jiynim grekët, dhe në përkthimin e Septuagintës përkthehen Hellas dhe helenë. Në tekstet rabbinike quhen jonan kurse nga turqit dhe nga popuj arabë greqia quhet Junanistan dhe grekët junan.
Dominimi i Athinës dhe i Spartës
Brënda shekullit të V p.K. (në vitet 479-404 p.K) shteti i Athinës bëhet për një kohë të shkurtër sundues i gjithë kurorës së Egjeut dhe i shumë kolonive të Greqisë së Poshtme, afërsisht arrit kulmin e shtetit minoik dhe atij akeik por shpërbëhet nga shteti i Spartës në vitin 404 p.K. (pas luftës Peloponeziane 431-404) dhe Sparta me radhën e saj krijon një shtet të madh por jo kaq të fuqishëm sa të Athinës derisa edhe ky shtet shpërbëhet nga shteti i Tebës (362 p.K.). Edhe Teba u mundua të krijonte një shtet mbarëgrek në Greqinë e Poshtme por nuk e realizoi ëndrën e saj që zgjati vetëm 7 vjet (362-355 p.K.).
Dyndja e tretë greke, maqedonët
Pas tre përpjekjeve të dështuara të Greqisë së Poshtme për t’u bashkuar në një shtet u krye dyndja e tretë e grekëve nga Greqia e Epërme, dyndja e maqedonëve e cila ka qënë dhe e fundit. Vetëm që tani kohët kishin ndryshuar dhe nuk ishin të njëjtat me ato të parahistorisë. Dyndja nuk u bë në mënyrë masive por në mënyre ushtarake. Dhe nuk u kryen masakra të gjera (si në dy herë e tjera siç dëshmon Herodoti, por u vendos vetëm regjimi maqedon. Vetëm një ngjarje ishte e krahasueshme me dyndjen e dorëve, masakrat e gjera në qytetin e Tebës, që kishte qënë shteti i fundit sundimtar në Greqinë e Poshtme, nga Aleksandri i Madh dhe u bë për arsye shëmbëllimi të grekëve të tjerë, për të mos i shkaktuar probleme kur ky do nisej për pushtimin e Azisë. Dyndja e tretë u krye nën mbretërinë e Filippit të II dhe të Aleksandrit të III (të Madh).
Fund
Pellazgët në fillim nuk përbënin një shtet të bashkuar. Ishin të përhapur të paktën në 13 fise si më poshtë: Në Kretë banonin kretët, në Azinë e Vogël, nga lumi Eurimedon deri tek lumi Ksanthos banonin lykët, nga lumi Ksanthos deri në lumin Kaustros banonin karët, nga lumi Kaustros deri tek lumi Kaekos banonin lydët, nga Kaekos deri tek lumi Euros banonin tyrrinët, dhe në Evropë, nga lumi Euros deri tek lumi Aksios banonin kristonët. Nga lumi Aksios deri në lumin Penios banonin votët, nga lumi Penios deri në lumin Sperchios banonin fthiët, nga lumi Sperchios deri në Peloponez banonin kranaët, nga kanali i Korinthit (Isthmos) deri në lumin Achelous banonin kaukonët, nga lumi Achelous deri në lumin Thyamis banonin dodonët, nga lumi Thyamis deri në Epidamn (Durrës) banonin haonët (ose kaonët) ose honët (emërtimi paraqitet në tekstet e lashta greke me dy forma, Χάονες dhe Χώνες – shënim nga Tannhauser) dhe në thellësi të Peloponezit banonin lelegët.
Këto ishin emërtimet fisnore kurse i gjithë kombi quhej pellazg. Mundet me kalimin e kohës të jenë zhvilluar edhe disa dallime dialektikore në gjuhën e tyre apo edhe dallime kulturore kryesisht si rrjedhim i shtrirjes së madhe gjeografike. Midis viteve 2000-1700 p.K. duket se disa nga fiset kishin fituar epërsi ndaj fiseve të tjera dhe i kishin nënështruar ato. Prandaj përmendet pushtim i karëve në Ciklades dhe me gjasa edhe në Attikë e Beoti, pushtimi i tyrrinëve në po të njëjtat vende, pushtimi i lelegëve në Azinë e Vogël ku ndërtuan dhe kështjella, të quajturat lelegeia. Sundimtarët e fundit dhe më të fuqishmit që pushtuan gjithë Pellasgjinë ishin Kretët dhe mbreti i tyre minos. Emri minos, siç kam treguar (në pjesë tjetër të librit – shënim nga Tannhauser), është formë e greqizuar e emrit egjiptian min që do të thotë mbret. Shteti minoik i kretëve u përhap në Detin e Zi, në Azinë e Vogël, në Italinë e Jugut, në Qipro, në bregdetin e Palestinës, Francës, Spanjës, në ishujt Valearidë, në bregdetin e Libisë dhe Afrikës Veriore deri në Gibraltar.
Nga vitet 1900 – 1800 p.K. duhet të kishte një farë invazioni paqësor të grekëve në vendet pellasgjike të Greqisë së Poshtme dhe grekët duhet të përdoreshin si skllevër, argatë ose luftëtarë (mercenarë). Gjatë shekulit të XV p.K., nga dekadenca e shtetit minoik si dhe nga katastrofa që pësoi ky qytetërim nga shpërthimi i vullkanit të Thirës (Santorini), shteti u shpërbë dhe u sundua nga grekët. Ndryshoi duar kështu sundimi i Greqisë (nga pellazgët tek grekët) dhe filloi zbritja e fiseve të reja grke nga Greqia e Epërme, duke humbur njëkohësisht edhe lidhjet me grekët e tjerë që u lanë pas.
Në këtë mënyrë u krijuan shtetet e reja akeike të cilat me kalimin e kohës shtinë nën sovranitetin e tyre edhe kurorën e Egjeut ndonëse nuk arritën përhapjen që kishin më përpara pellazgët. Në këtë perjudhë të rrënimit të shtetit pellazgjik-minoik, dhe para se të zhvillohet ai akeik – ngaqë grekët nuk ishin popull detar – filluan invazione në kurorën e Egjeut fenikët, një popull de karakter detar, i dyti në detari në atë kohë pas kretëve. Kështu kemi dëshmi fenike në shumë vende të Egjeut dhe të Jonit, ndër ishuj si edhe në Greqinë kontinentale që arritën deri në rrënjët e malit Pangaios, e në Iliri (Shqipëri). Po në këto treva prezenca e fenikëve ishte e shkurtër. Si rezidencë kryesore paraqitet qyteti i Beotisë i cili nga pellazgët quhej Potnies (Ποτνίαι) kurse nga fenikët u quajt Kadmia (Καδμεία) kurse nga akeikët më pas Theva ose Teba (Θήβαι). Prijësit e qytetit quheshin Kadmoi (Κάδμοι), dhe banorët Kadmeioi Καδμείοι. Në vitet historike emri Kadmos u morr si emër i përvetshëm ashtu si u bë me emrin Minos.
Dyndja e parë greke
Në epokën e zhvillimit akeik, grekët përbëheshin nga të paktën shtatë fise edhe shtete. Nga lumi Peneus deri në lumin Sperchios quheshin Helenë, dhe vendi i tyre Hellas apo Hellada, në atë vend që pellazgët më parë e quanin Fthia dhe dorët më pas e quajtën Thessalia. Kryeqyteti i këtij shteti ishte qyteti i Iolkos në të cilin banonte edhe prijësi i fisit. Nga lumi Sperchios deri në Isthmo (Korinth) quheshin Iones dhe vendi Ionia kurse kryeqyteti dhe vendbanimi i prijësit ishte Athina dhe më vonë Salamina e cila ishte timar e prijësit. Nga Isthmos-i deri në gjirin e Ambrakisë quheshin Qefalines dhe vendi Qefalinia; ishulli Samos ose Samia që është matanë gjirit quhej Qefalinia Samos (sot Qefalonja – shënim nga Tannhauser) për t’u dalluar nga Karia Samos dhe nga Thraqia Samos (sot Samothraqi), kurse kryeqyteti i shtetit ishte Ithaqi ose Itaka.
Tre fise-shtete të tjera ishin në Peloponez. Në Peloponezin verior quheshin Arcades dhe vendi Arcadia dhe për kryeqytet kishin qytetin e Mikenës. Në Peloponezin jugor quheshin Lakones dhe vendi i tyre Lakonia me kryeqytet Amyklai-të dhe që afër së cilës u ndërtua Sparta dorike. Në Peloponezin perëndimor quheshin Thrakes dhe vendi i tyre Thrakë me kryeqytet Pylos-in dhe me kryeqytet alternativ ishullin e Sfajias ose Sfaktirias e cila si Salamina ose Itaka duhet të ishte timar i mbretit. Këta tre ishuj tregojnë me rolin e tyre se në kohë të shkurtër akejtë u kthyen në një fuqi detare. Kjo është Thraka e Thamyris-it dhe jo ajo që mendohet (i.e. e Ballkanit Lindor – shënim nga Tannhauser). Së fundi, në Kretë quheshin Kydones kurse vendi mbajti emrin e parë [paragrek] Kreta ose Kriti, dhe kryeqytet ishte Kydonia (Chania-të e sotme).
Këto shtatë shtetet akeike kur u bashkuan nën administratën e mbretit të Arcadisë, që ishte më i fuqishmi, si të ishte ky një mbret dhe të tjerët princa, kryen dy operacione serjoze luftarake. Prezenca e fenikëve në Egje dhe sidomos në Beoti, që shtatë shtetet greke i cilësonon si një gozhdë të huaj në brinjët e tyre, i bëri që të bashkohen dhe të zhvillojnë një ndjenjë kombësie; të mblidhen në një ushtri dhe të sulmojnë fenikët duke shpërbërë shtetin e tyre dhe duke skllavëruar ose eliminuar, asimiluar popullsinë jo-greke. I fundit ra kryeqyteti Kadmeia me dy përpjekje, e para e dështuar dhe e dyta suksesshme. Ky operacion që u krye në dy faza dhe zhduku prezencën fenike nga Greqia ngeli në histori me emrat luftërat tebaike (θηβαϊκοί πόλεμοι), të Tebës (θηβαϊκά), ose επτά επί Θήβας (shtatë kundër Tebës), sepse shtatë ishin alatët, dhe jo shtatë portat e Tebës siç thonë legjendat në letërsi (në tragjedinë e lashtë cikli Tebaik ishte një nga kryesorët e mitologjisë greke, dy të tjerët ishin cikli Argonautik dhe cikli Trojan – shënim nga Tannhauser). Ky veprim duhet të ishte zhvilluar në vitet 1330-1290 sepse prapë ngeli në histori se prijësit e përpjekjes së parë ishin bijtë e prijësve të përpjekjes së parë dhe njëkohësisht fituesit e Trojës.
Pas suksesit të këtij operacioni, akejtë, duke patur të sigurt prapavijat e tyre, sulmuan Egjeun dhe bregdetin e Azisë së Vogël. Dhe me një operacion të dytë, shumëvjeçar dhe të ndërlikuar sunduan bregun lindor të Egjeut. Ky operacion ngeli në histori si lufta e parë e Trojës, sepse dëshmohen qartazi dy luftëra. Dhe quhet kështu sepse qyteti i fundit që ra, më i fortifikuari dhe më i rëndësishmi ishte ai i Trojës, në gjirin e Helispontit. Troja ngeli e fundit sepse kishte shume furnizime ekonomike dhe ushtarake pasi zotëronte ngushticat e hyrje-daljes në Detin e Zi. Tyrrinët e dikurshëm dhe Tyrrinia, pas pushtimit akeik u quajtën Teukroi (Τεύκροι) dhe vendi i tyre Teuthrania (Τευθρανία). Nuk gjeta si quheshin shtetet akeike në jug të Teuthranisë dhe nëse përbënin shtete të ndryshme apo ishin pjesë të Teuthranisë.
Akejtë nuk arritën të dominojnë buzën e sipërme të Egjeut nga lumi Evros deri në lumin Peneus pasi në këtë perjudhë, zbritën nga Veriu populli [indoevropian] i Brygëve, duke ndjekur lumin Evros dhe pushtuan dy fiset pellazge që gjendeshin atje, Kristonët edhe Votët. Grekët më vonë u dhanë Brygëve emrin grek Thakë-as, për arsye që nuk do ta trajtoj këtu. Kështu u ngeli ky emër me të cilin njihen përgjithësisht (në të njëjtën mënyrë grekët quajtën Etruskët Tyrrinë). Prandaj edhe këto vende bregdetare, nga Helesponti deri në lumin Peneus, grekët e quanin Thaqi apo Trakë.
Akejtë u përhapën me koloni sporadike dhe jo të organizuara në unazën e Detit të Zi, në Sicili dge Itali, në Francën jugore dhe qeri në Qipro nga Lindja, siç kishin bërë më parë pellazgët, të cilët “trashëguan” të njëjtën hapësirë gjeografike. Lufta e parë Trojane duhet të jetë zhvilluar rreth viteve 1300-1260 p.K.
Dyndja e dyte greje, dorikët
Gjashtëdhjet vjet pas luftës së Trojës, siç ngeli në kujtesën historike të grekëve, u krye invazioni ose dyndja e fiseve dorike. Një valë e re dhe e fuqishme greke që përfitoi nga dekadenca e shteteve akeike dhe nga fakti se kishin përpunuar hekurin, zbriti nga Greqia e Epërme (malore) në atë të poshtme dhe e sundoi në një perjudhë të shkurtër, afërsisht brënda një brezi. Dyndja u krye të paktën në tre drejtime. Drejt Lindjes, nga Pindi lindor dhe jugor drejt Beotisë dhe Thesalise, drejt Perëndimit, nga Pindi perëndimor dhe jugor për në Qefalinia dhe së fundmi, drejt Jugut nga malet Aselinon (ose Gjona) dhe Parnasit drejt Ionisë dhe Peloponezit. Nuk dihet nëse vërshuan nga Veriu drejt Kaonisë fushore. Në qoftë se kanë vërshuar edhe andej nuk gjendën akeikë por mbeturina pellazgeose një përzierje iliro-pellage. Ilirët zbritën njëkohësisht me Brygët ose Thrakët.
Vala e re e grekëve kishte emrin dorieis ose eoleis dhe argeioi (Δωριείς, Αιολείς, Αργείοι). Dyndja e tyre u krye gjatë viteve 1240-1200 p.K. Pushtimi i Greqisë kontinentale dhe Peloponezit ishte hapi i parë nga tre stadet e dyndes së tyre. Në këtë perjudhë fiset dorike nuk ishin detare. Me përfitimin e aftësive detare, kryen stadin e dytë i cili ishte pushtimi i ishujve të Jonit dhe të Egjeut. Dhe në stadib e fundit pushtuan edhe këta Azinë e Vogël me bregdetin e saj lindor.
Ky operacion i fundit është e ashtuquajtura luftë e dytë e Trojës dhe duhet të jetë zhvilluar rreth viteve 1240-1220 p.K. (e cila përshkruhet në veprat Homerike, tek të cilat Homeri ngatëron shpeshherë ngjarjet e luftës së parë me atë të dytë – shënim nga Tannhauser). Me dyndjen e dorëve u bë përzierja e grekëve të parë [akejve] me këta të fundit, u kryen shumë shpërngulje masive si dhe copëtimi i kombit grek në shtetëruce e cila zgjati deri më shekullin e IV p. K. U shfaqën edhe emra të reja fisesh, të cilat më parë ishin emra familjare. Edhe dorët u përhapën duke ndjekur akejtë dhe pellazgët dhe arritën deri në Gibraltar, në Sicili, Afrikën e Veriut e ngjetkë.
Në kurorën e Egjeut u rishfaq një prezencë e dobët fenike, në perjudhën që dorët nuk ishin ende popull detar. Kjo prezencë e dobët ishte që u dha dorëve alfabetin, në këtë mënyrë grekët kaluan nga parahistoria në histori. Në shekullin e VIII p.K. kemi tre ngjarje të rëndësishme. 1. Grekët e Greqisë së Poshtme quhen tashmë helenë dhe përhapet ky emër fillimisht në Azinë e Vogël dhe më pas në të gjitha kolonitë, 2. Fillon kalendari grek me krijimin e Olimpiadës së parë (776 p.K.) dhe, 3. Kemi shkrimin e parë alfabetik grek.
Grekët e Greqisë së Epërme, të cilët ishin vetëm komb por jo shtet i organizuar ndaheshin në tre grupe. Grupi i Pindit lindor quhej maqedonë, grupi i Pindit perëndimor quhej molosë dhe grupi i jugut quhej etolë. Ekzistonin edhe nëngrupe me emërtimet e tyre përkatëse. Emri grekë filloi të humbiste përdorimin e tij dhe në fund u harrua deri në ardhjen e romakëve të cilët e përhapën në gjithë botën. Prandaj helenët nga popujt e Perëndimit quhen Grekë kurse nga popujt e Lindjes quhen Jonë. Jiyn në Dhjatën e Vjetër quhet Greqia dhe jiynim grekët, dhe në përkthimin e Septuagintës përkthehen Hellas dhe helenë. Në tekstet rabbinike quhen jonan kurse nga turqit dhe nga popuj arabë greqia quhet Junanistan dhe grekët junan.
Dominimi i Athinës dhe i Spartës
Brënda shekullit të V p.K. (në vitet 479-404 p.K) shteti i Athinës bëhet për një kohë të shkurtër sundues i gjithë kurorës së Egjeut dhe i shumë kolonive të Greqisë së Poshtme, afërsisht arrit kulmin e shtetit minoik dhe atij akeik por shpërbëhet nga shteti i Spartës në vitin 404 p.K. (pas luftës Peloponeziane 431-404) dhe Sparta me radhën e saj krijon një shtet të madh por jo kaq të fuqishëm sa të Athinës derisa edhe ky shtet shpërbëhet nga shteti i Tebës (362 p.K.). Edhe Teba u mundua të krijonte një shtet mbarëgrek në Greqinë e Poshtme por nuk e realizoi ëndrën e saj që zgjati vetëm 7 vjet (362-355 p.K.).
Dyndja e tretë greke, maqedonët
Pas tre përpjekjeve të dështuara të Greqisë së Poshtme për t’u bashkuar në një shtet u krye dyndja e tretë e grekëve nga Greqia e Epërme, dyndja e maqedonëve e cila ka qënë dhe e fundit. Vetëm që tani kohët kishin ndryshuar dhe nuk ishin të njëjtat me ato të parahistorisë. Dyndja nuk u bë në mënyrë masive por në mënyre ushtarake. Dhe nuk u kryen masakra të gjera (si në dy herë e tjera siç dëshmon Herodoti, por u vendos vetëm regjimi maqedon. Vetëm një ngjarje ishte e krahasueshme me dyndjen e dorëve, masakrat e gjera në qytetin e Tebës, që kishte qënë shteti i fundit sundimtar në Greqinë e Poshtme, nga Aleksandri i Madh dhe u bë për arsye shëmbëllimi të grekëve të tjerë, për të mos i shkaktuar probleme kur ky do nisej për pushtimin e Azisë. Dyndja e tretë u krye nën mbretërinë e Filippit të II dhe të Aleksandrit të III (të Madh).
Fund
Παρασκευή, 02 Μαΐου 2008
Përpunimi i pergamenës
Emri i pergamenës fillimisht përdorej si epitet i fjalës difthera (lëkura që i ishin hequr qimet) dhe tregonte origjinën e saj, nga qyteti i Pergamit. Fjala pergamen si emër vendi (rreth Pergamit) përmendet për herë të parë nga Straboni [1] dhe ka filluar të përdoret nga grekët rreth vitit 230 p.K. (afërsisht perjudha e përdorimit të pergamenës si mjet shkrimi). Lëkura e rrjepur prej dhënve ose dhive fillimisht pastrohej nga copëzat e mishit, e dhjamit edhe nga papastërtitë, lahej mirë edhe më vonë lihej për tre-katër ditë në ujë të vakët.
Pas shtrydhjes lëkura zhytej në gëlqere për të njëjtën kohë që është mënyra më e mirë për të hequr lëkurën sipërfaqësore me qimet si dhe dhjamin e mbetur meqë uji gëlqeror është alkalik. Më vonë lëkura lahej në mënyrë skolastike dhe hiqeshin lëkura dhe qimet me fërkim. Kur mbaronte kjo fazë lëkura thahej për një kohë të shkurtër në diell dhe ende e lagur nderej në nje tellarë e tendosur ku me një çekiç prej druri shtypej lehtë e gjithë sipërfaqia.
Në fazën e dytë e gjithë pergamena ngjyhej me bojëra që përmbajnë taninë (e cila është antiseptike) dhe me substanca që përmbajnë kripëra të kromit (të cilat gjendeshin në rrënjët ose në fletat e bimëve dhe pemëve si lisi, gështënja, pishës etj). Kjo sigurisht ka qënë një fazë e ndërlikuar, që kërkonte durim dhe sekrete të vogla apo të mëdha nga përpunuesit por ishte pikërisht kjo fazë që garantonte cilësinë e dhe sigurinë e materialit. Në një kumtesë anonime të shek. të IX, e shkruar në një latinishte të çalë, e cila duke gjykuar nga solicizmat edhe gabimet ortografike duhet të jetë një përkthim nga greqishtja dhe që titullohet ''De artibus italicorum'' (Rreth arteve italiane) gjejmë këtë përshkrim për përpunimin e pergamenës:
Rreth pergamenës. Si duhet të përpunohet pergamena. Vendose në ujë me gëlqere dhe lere atje tre ditë. Tendose pastaj në një tellarë (= in cantiro) dhe kruaje me nje vegël (? nobacula = novacula) nga të dy anët. Pastaj zgjidhe edhe thaje. Më vonë shtype lehtë me dërrasë (? scapilatura). Pastaj duhet të pastrosh mirë qimet edhe venat. Në qoftë se nuk bën këto, shkrimi mbi të nuk do jetë i bukur dhe as do zgjasi shumë. Në fund ngjyeje me bojra [2].
Siç tregon ky udhëzim si dhe të tjera nëpër dorëshkrime, pergamena para se të shkruhej, ngjyhej me bojëra që nga të dy anët. Së fundmi pergamena pritej në copa të barabarta dhe përgatitej për shkrim. Siç thash edhe më lartë kafshët më të shpeshta që përdoreshin për shkrim ishin dhitë edhe dhëntë, dhe rrallëherë edhe ndonjë kafshë tjetër. Gjatë viteve të Krishtit qëndra më e madhe e prodhimit të pergamenës ishte qyteti i Romës. Pikërisht në Romë teknika e prodhimit të pergamenës pësoi edhe një lëvrim të rëndësishëm nga ana teknike. U bë i mundur prodhimi i një pergamene shumë të hollë e cila për hollësinë e saj quhej hymen dhe për bardhësinë e saj quhej membrana candida [3].
Për prodhimin e saj preferohej lëkura nga embrionet (e palindura) të dhënve, dhive si edhe lopëve. Dorëshkrimi për shëmbull i Manastirit të Pantokrator në Malin e Shenjtë (me numër katalogimi 234) i shek. të XIII është nga embrione dhive. Pergamena e dorëshkrimit është e bardhë dhe shumë e hollë, mund të them edhe më e hollë nga një letër e hollë satine 80 gr. Hollësia e pergamenës tregonte cilësinë si dhe luksi e saj.
Metoda romake e përpunimit të pergamenës (me embrione kafshësh) nuk pati ndonjë përhapje të madhe sepse ka qënë një teknikë shumë e shtrenjtë. Për një libër duheshin afërsisht 1.000 ose 2.000 shtjera domëthënë duheshin therrur 500 ose 1.000 dele me barrë. Përhapje dhe përdorim më të gjerë pati kryesisht pergamena greke. Pak kohë pas zbulimit të teknikës romake, përdorimi i pergamenës së bardhë erdhi duke u zvogëluar pasi lodhte shumë syrin [4] dhe kështu ngjyhej me ngjyrë të verdhë dhe quhej membrana lutea ose crocata [5].
Për luks akoma më të madh edhe të skajshëm pergamena ngjyhej me ngjyrë të purpurtë. Këto quheshin në greqisht πορφυραί διφθέραι dhe në latinisht membranae purpureae ose libri purpurei ose thjesht purpurea, purpura edhe coccus [6]. Një libër i tillë i cili shkruhej gjithmonë me letra të derdhura ari ose argjendi kushtonte një shumë të madhe prandaj edhe në numër janë të kufizuar. Për nga përmbajtja sigurisht që nuk shkruhej ndonjë libër i thjeshtë por kryevepra si Bibla apo Homeri. Dëshminë për Homerin e kemi nga një historian latin [7] kurse të Biblës rruhen të paktën 9 libra të tillë (si p.sh. dorëshkrimet T i Dhjatës së Vjetër, Psalmet nga biblioteka e Cyrihut C. 84, si dhe dorëshkrimet e Dhjatës së Re N ose 022, Σ ose 042, 080 etj). Nga dorëshkrimet e purpurta të Vulgatës, e famshme është Bibla e Karlit të Madh, e shkruar në shek. e VIII me gërma të arta dhe që gjendet në muzenë e Luvrit në Paris. Në Shqipëri kodik i purpurtë është ai i Beratit.
Shënime:
[1]. Στράβων, 12, 8, 2.
[2]. De artibus italicorum, 31 (Muratori 2, 270).
[3]. Γαληνός, Χρεία μόρ. ανθρωπ. σώμ. 10, 3 (Kühn 3, 776); PG 59, 187; Isidorus Hisp., Et., 6, 11, 2; 4.
[4]. Γαληνός, idem.
[5]. Lygdamus, El. 1, 9. Diocletianus, Edict. Prêt. Rer. Venal. 7, 38.
[6]. Πλούταρχος, Ηγεμόν. φιλος. διαλεγ., 4; Martialis, 3, 10-11; Hyeronymus, Praef. in Iob, PL 28, 1142a.
[7]. Iulius Capitolinus, Hist. Aug. Maximin. 19, 30, 4.
PG: Patrologia Graeca, J. P. Migne, Parisiis.
PL: Patrologia Latina, J. P. Migne, Parisiis.
Pas shtrydhjes lëkura zhytej në gëlqere për të njëjtën kohë që është mënyra më e mirë për të hequr lëkurën sipërfaqësore me qimet si dhe dhjamin e mbetur meqë uji gëlqeror është alkalik. Më vonë lëkura lahej në mënyrë skolastike dhe hiqeshin lëkura dhe qimet me fërkim. Kur mbaronte kjo fazë lëkura thahej për një kohë të shkurtër në diell dhe ende e lagur nderej në nje tellarë e tendosur ku me një çekiç prej druri shtypej lehtë e gjithë sipërfaqia.
Në fazën e dytë e gjithë pergamena ngjyhej me bojëra që përmbajnë taninë (e cila është antiseptike) dhe me substanca që përmbajnë kripëra të kromit (të cilat gjendeshin në rrënjët ose në fletat e bimëve dhe pemëve si lisi, gështënja, pishës etj). Kjo sigurisht ka qënë një fazë e ndërlikuar, që kërkonte durim dhe sekrete të vogla apo të mëdha nga përpunuesit por ishte pikërisht kjo fazë që garantonte cilësinë e dhe sigurinë e materialit. Në një kumtesë anonime të shek. të IX, e shkruar në një latinishte të çalë, e cila duke gjykuar nga solicizmat edhe gabimet ortografike duhet të jetë një përkthim nga greqishtja dhe që titullohet ''De artibus italicorum'' (Rreth arteve italiane) gjejmë këtë përshkrim për përpunimin e pergamenës:
Rreth pergamenës. Si duhet të përpunohet pergamena. Vendose në ujë me gëlqere dhe lere atje tre ditë. Tendose pastaj në një tellarë (= in cantiro) dhe kruaje me nje vegël (? nobacula = novacula) nga të dy anët. Pastaj zgjidhe edhe thaje. Më vonë shtype lehtë me dërrasë (? scapilatura). Pastaj duhet të pastrosh mirë qimet edhe venat. Në qoftë se nuk bën këto, shkrimi mbi të nuk do jetë i bukur dhe as do zgjasi shumë. Në fund ngjyeje me bojra [2].
Siç tregon ky udhëzim si dhe të tjera nëpër dorëshkrime, pergamena para se të shkruhej, ngjyhej me bojëra që nga të dy anët. Së fundmi pergamena pritej në copa të barabarta dhe përgatitej për shkrim. Siç thash edhe më lartë kafshët më të shpeshta që përdoreshin për shkrim ishin dhitë edhe dhëntë, dhe rrallëherë edhe ndonjë kafshë tjetër. Gjatë viteve të Krishtit qëndra më e madhe e prodhimit të pergamenës ishte qyteti i Romës. Pikërisht në Romë teknika e prodhimit të pergamenës pësoi edhe një lëvrim të rëndësishëm nga ana teknike. U bë i mundur prodhimi i një pergamene shumë të hollë e cila për hollësinë e saj quhej hymen dhe për bardhësinë e saj quhej membrana candida [3].
Për prodhimin e saj preferohej lëkura nga embrionet (e palindura) të dhënve, dhive si edhe lopëve. Dorëshkrimi për shëmbull i Manastirit të Pantokrator në Malin e Shenjtë (me numër katalogimi 234) i shek. të XIII është nga embrione dhive. Pergamena e dorëshkrimit është e bardhë dhe shumë e hollë, mund të them edhe më e hollë nga një letër e hollë satine 80 gr. Hollësia e pergamenës tregonte cilësinë si dhe luksi e saj.
Metoda romake e përpunimit të pergamenës (me embrione kafshësh) nuk pati ndonjë përhapje të madhe sepse ka qënë një teknikë shumë e shtrenjtë. Për një libër duheshin afërsisht 1.000 ose 2.000 shtjera domëthënë duheshin therrur 500 ose 1.000 dele me barrë. Përhapje dhe përdorim më të gjerë pati kryesisht pergamena greke. Pak kohë pas zbulimit të teknikës romake, përdorimi i pergamenës së bardhë erdhi duke u zvogëluar pasi lodhte shumë syrin [4] dhe kështu ngjyhej me ngjyrë të verdhë dhe quhej membrana lutea ose crocata [5].
Për luks akoma më të madh edhe të skajshëm pergamena ngjyhej me ngjyrë të purpurtë. Këto quheshin në greqisht πορφυραί διφθέραι dhe në latinisht membranae purpureae ose libri purpurei ose thjesht purpurea, purpura edhe coccus [6]. Një libër i tillë i cili shkruhej gjithmonë me letra të derdhura ari ose argjendi kushtonte një shumë të madhe prandaj edhe në numër janë të kufizuar. Për nga përmbajtja sigurisht që nuk shkruhej ndonjë libër i thjeshtë por kryevepra si Bibla apo Homeri. Dëshminë për Homerin e kemi nga një historian latin [7] kurse të Biblës rruhen të paktën 9 libra të tillë (si p.sh. dorëshkrimet T i Dhjatës së Vjetër, Psalmet nga biblioteka e Cyrihut C. 84, si dhe dorëshkrimet e Dhjatës së Re N ose 022, Σ ose 042, 080 etj). Nga dorëshkrimet e purpurta të Vulgatës, e famshme është Bibla e Karlit të Madh, e shkruar në shek. e VIII me gërma të arta dhe që gjendet në muzenë e Luvrit në Paris. Në Shqipëri kodik i purpurtë është ai i Beratit.
Shënime:
[1]. Στράβων, 12, 8, 2.
[2]. De artibus italicorum, 31 (Muratori 2, 270).
[3]. Γαληνός, Χρεία μόρ. ανθρωπ. σώμ. 10, 3 (Kühn 3, 776); PG 59, 187; Isidorus Hisp., Et., 6, 11, 2; 4.
[4]. Γαληνός, idem.
[5]. Lygdamus, El. 1, 9. Diocletianus, Edict. Prêt. Rer. Venal. 7, 38.
[6]. Πλούταρχος, Ηγεμόν. φιλος. διαλεγ., 4; Martialis, 3, 10-11; Hyeronymus, Praef. in Iob, PL 28, 1142a.
[7]. Iulius Capitolinus, Hist. Aug. Maximin. 19, 30, 4.
PG: Patrologia Graeca, J. P. Migne, Parisiis.
PL: Patrologia Latina, J. P. Migne, Parisiis.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)